आजकल कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा जेनेरेटिभ एआई (जस्तै च्याटजीपीटी) को प्रयोग सामान्य कुरा बनेको छ। विद्यार्थीहरू आफ्नो पढाइका लागि र प्रोफेसरहरूले पढाउनका लागि यो प्रविधि व्यापक रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्। यसले मात्र नयाँ प्रविधि मात्र होइन, हाम्रो सिक्ने र परीक्षा लिने तरिकालाई पूरै परिवर्तन गरिदिएको छ।

क्यानाडाका २८ जना प्रोफेसर र विज्ञहरूसँग गरिएको हाम्रो अनुसन्धानले शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन आएको देखाएको छ। अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यो छ कि जब कम्प्युटरको प्रोग्राम (एआई) मानिसझैँ सोच्न र काम गर्न सक्षम हुन्छ, तब हामीले विद्यार्थीको कुन क्षमतालाई परख गर्नु पर्छ? के हामीले उनका याददाश्ताको परीक्षण गर्नुपर्ने हो, कि उनीहरूले यो प्रविधि कति राम्रोसँग प्रयोग गर्छन्?

गत १५ वर्षका अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि पढाइमा एआई एउटा दोधारी तरवार जस्तो छ — यसको फाइदा र बेफाइदा दुवै छन्। एकातर्फ एआई मानिसजस्तै भाषा लेख्न यति निपूर्ण भइसकेको छ कि नक्कल पत्ता लगाउन गाह्रो हुन्छ र कहिलेकाहीं गलत जानकारी वा पूर्वाग्रह पनि फैलाउँछ; अर्कोतर्फ यो अपांग विद्यार्थी र नयाँ भाषा सिक्नेहरूका लागि अत्यन्त उपयोगी सहायक पनि बनेको छ। अहिले सबै एआई उपकरणहरूलाई पूर्णरूपमा ब्लक गर्नु सम्भव छैन, त्यसैले विद्यालयहरूले मात्र नक्कल पक्रनमा ध्यान दिनुको सट्टा नियम सुधार गर्नुपर्ने र विद्यार्थी तथा शिक्षकलाई जिम्मेवारीपूर्वक एआई प्रयोग सिकाउनुपर्ने सुझाव दिइन्छ।

मूल्यांकनका तीन प्रमुख क्षेत्र

हाम्रो अनुसन्धानमा समावेश शिक्षकहरूका अनुसार उनीहरूको काम केवल नक्कल पक्रन मात्र होइन, ईमानदारीपूर्वक सिकाइलाई बढावा दिनु हो। उनीहरूले तीन मुख्य तरिका प्रस्ताव गरेका छन् जसबाट हामी विद्यार्थीले आफ्नो बुद्धि प्रयोग गरिरहेका छन् कि छैनन् भनी जान्न सक्छौं।

पहिलो हो, प्रम्प्टिङ, अर्थात् एआईलाई सही निर्देशन दिनु। यो अब एउटा सीप मानिन्छ किनकि एआईबाट सही नतिजा निकाल्न विद्यार्थीले आफ्ना प्रश्नहरू स्पष्ट रूपमा राख्न र ठूलो कामलाई स-साना भागमा विभाजन गर्न सिक्नुपर्छ। तर यो केवल तब स्वीकार्य हुन्छ जब विद्यार्थीले ईमानदार भएर आफ्नो ज्ञानको आधारमा काम गरेको देखियोस्, लुकाएर होइन। दोस्रो हो, क्रिटिकल थिंकिङ । किनकि एआई कहिलेकाहीं गलत वा मनगढंत कुरा ‘साचो’ झैं प्रस्तुत गर्न सक्छ, विद्यार्थीलाई एआईका उत्तरहरूलाई अन्धो विश्वास नगरि त्रुटि र पूर्वाग्रह पहिचान गर्न सिकाउनु आवश्यक छ। भविष्यमा कार्यालयमा पनि यो सिप अत्यन्त मूल्यवान हुनेछ।

सबसबैभन्दा बढी बहस राइटिङलाई लिएर छ। शिक्षकहरूले स्पष्ट सीमाना तोकेका छन्। नयाँ विचार जुटाउन (ब्रेनस्टोर्मिङ) एआईको प्रयोग ठीक छ, तर विचारहरूले विद्यार्थीका आफ्नै हुनुपर्छ। व्याकरण सुधार गर्न (एडिटिङ) एआई प्रयोग तब ठीक छ जब विद्यार्थीले मूल लेख आफ्नै प्रयासले लेखेको हो। तर एआईबाट पूरा लेख वा ड्राफ्ट (ड्राफ्टिङ) बनाइदिनु पूर्णरूपमा गलत मानिन्छ, किनकि विद्यार्थीले लेख्न संघर्ष गरेन भने उसको मस्तिष्क वास्तविक रूपमा विकसित हुँदैन।

‘पोस्ट–प्लैजिरिज्म’ युग

हामी यस्तो युगमा प्रवेश गरिरहेका छौँ जहाँ मानिस र एआईले सँगै लेखिरहेका छन्, र यसले ‘असली लेखकीय काम’ को पुरानो परिभाषालाई परिवर्तन गरिरहेको छ। यसलाई ‘पोस्ट–प्लैजिरिज्म’ भनिएको छ ,जसको अर्थ यो होइन कि चोरी अथवा बेइमानी मान्य छ। अर्थ के हो भने, यदि कसैले एआईको मद्दतबाट केही नयाँ सिर्जना गरिरहेको छ भने त्यसलाई सोझै नक्कल भन्नु उपयुक्त नहुन सक्छ। आजको आवश्यकता यही हो कि विद्यार्थीलाई एआईलाई शत्रु होइन, एक साथी बनाएर को–क्रिएट (को–क्रिएट) गर्न सिकाउनोस्।

भविष्यका लागि पाँच डिजाइन सिद्धान्त

एआईको युगमा विद्यार्थीको क्षमताको सही परखका लागि हामीले पाँच मुख्य सिद्धान्त सुझाएका छौँ:

१) नियमहरू स्पष्ट हुनुपर्छ : शिक्षकले पहिले नै बताउनुपर्छ कि कुनै होमवर्क वा प्रोजेक्टमा एआईको मद्दत स्वीकृत छ कि होइन, र यदि छ भने कति सम्म।

२) केवल अन्तिम नतिजा होइन, काम गर्ने प्रक्रिया नियाल्ने, विद्यार्थीले सुरु कहाँबाट गर्‍यो, नोटहरू कसरी बनायो र कति मेहनत गर्‍यो भन्ने हेरिनु पर्छ।

३) विद्यार्थीलाई त्यस्ता कार्य दिनु जसमा मस्तिष्क निकै प्रयोग हुनुपर्छ , जस्तो कि गम्भीर समस्यामा आफ्नो विचार दिनु वा स्थानीय सन्दर्भअनुसार निर्णय लिनु, जुन एआईले सजिलै गर्न सक्दैन।

४) विद्यार्थीलाई एआईका सीमाहरू र त्रुटिहरू चिन्न सिकाउनु ताकि उनीहरू जानून् एआई कहाँ गल्ती गरिरहेको छ वा कहाँ पूर्वाग्रह देखिन्छ।

५) सबैभन्दा जरूरी, विद्यार्थीको आफ्नै सोचलाई महत्व दिनु। परीक्षा यस कुराको परीक्षण हुनुपर्छ कि विद्यार्थीले कुनै विषय कसरी सिक्यो र त्यसबारे उसको के व्यक्तिगत दृष्टिकोण छ, न कि केवल कति तथ्य उनीले याद गरे।