काठमाडौं । कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रविधिको विस्तारसँगै विश्व बजारमा सेमिकन्डक्टर अर्थात् चिपको माग बढिरहेका बेला भारतले आफ्नो चिप उद्योगलाई विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखलासँग जोड्ने गरी ठूलो लगानी योजना अघि सारेको छ ।

भारतले सेमिकन्डक्टर उत्पादनसँगै त्यसका लागि आवश्यक उपकरण, रसायन, सामग्री, ऊर्जा, पानी तथा दक्ष जनशक्तिसहितको समग्र औद्योगिक पूर्वाधार विकासमा जोड दिएको हो । यसका लागि सन् २०२१ मा सुरु गरिएको सेमिकन्डक्टर मिसनको दोस्रो चरणमा १३ अर्ब ५० करोड अमेरिकी डलर लगानी गर्ने योजना स्वीकृत गरिएको छ ।

भारतले पहिलो चरणको कार्यक्रमका लागि करिब ८ अर्ब अमेरिकी डलर छुट्याएको थियो । दोस्रो चरणको थप लगानीमार्फत देशभित्रै चिप उत्पादनको क्षमता विस्तार गर्नुका साथै उत्पादनसँग जोडिएका सहायक उद्योग विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ ।

प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले सेमिकन्डक्टर उद्योगको पछिल्लो विस्तारमा एआईबाट सिर्जित माग महत्वपूर्ण कारण बनेको बताएका छन् । बिहीबार आयोजित ‘सेमिकन इन्डिया २०२६’ को उद्घाटन गर्दै उनले पछिल्लो दुई वर्षमा विश्वको सेमिकन्डक्टर बजार २० प्रतिशतभन्दा बढी विस्तार भएको र त्यसमा एआईको मागले महत्वपूर्ण योगदान गरेको बताए ।

उनका अनुसार अहिले सेमिकन्डक्टर उद्योगले मेमोरीलाई प्रोसेसरको नजिक ल्याउने, धेरै चिपलाई एउटै प्रणालीका रूपमा सञ्चालन गर्ने, ठूलो परिमाणमा तथ्यांक न्यून विलम्बमा स्थानान्तरण गर्ने तथा ताप र ऊर्जाको व्यवस्थापनजस्ता प्राविधिक चुनौती सामना गरिरहेको छ ।

मोदीले विश्व बजारलाई नयाँ र भरपर्दा सेमिकन्डक्टर उत्पादन केन्द्र आवश्यक रहेको उल्लेख गर्दै भारत त्यसका लागि आवश्यक क्षमता निर्माणमा अघि बढिरहेको बताए ।
भारतको यो योजनाले अन्तर्राष्ट्रिय प्रविधि तथा सेमिकन्डक्टर कम्पनीको ध्यान समेत तान्न थालेको छ ।

जापानी कम्पनी फुजीफिल्मले गुजरातमा चिप उत्पादनका क्रममा अशुद्धता हटाउन प्रयोग हुने रसायन उत्पादन गर्ने प्लान्टमा लगानी गर्ने योजना सार्वजनिक गरेको छ । सेमिकन्डक्टर उत्पादनमा आवश्यक उपकरण तथा सामग्रीको क्षेत्रमा फुजीफिल्मको उपस्थिति बलियो मानिन्छ ।

त्यस्तै, अमेरिकी सेमिकन्डक्टर उपकरण निर्माता एप्लाइड मटेरियल्सले भारतमा आगामी १० वर्षमा ५ अर्ब अमेरिकी डलर लगानी गर्ने घोषणा गरेको छ । कम्पनीको लगानीले भारतमा चिप उत्पादनका लागि आवश्यक उपकरण तथा सामग्रीसम्बन्धी औद्योगिक आधार विस्तार गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

भारतको रणनीति केवल चिप बनाउने कारखाना स्थापना गर्नेमै सीमित छैन । अत्याधुनिक सेमिकन्डक्टर उत्पादनका लागि विशेष प्रविधि, उत्पादन उपकरण, रसायन, प्रशोधित पानी, निरन्तर ऊर्जा आपूर्ति र दक्ष जनशक्ति आवश्यक पर्ने भएकाले सरकारले उत्पादन केन्द्र वरिपरि आवश्यक सहायक उद्योग विकास गर्ने नीति अघि सारेको छ ।

यस क्षेत्रमा भारतीय निजी क्षेत्र पनि सक्रिय हुँदै गएको छ । टाटा समूह सेमिकन्डक्टर उद्योगमा ठूलो लगानी गर्ने प्रमुख भारतीय समूहका रूपमा अघि आएको छ । टाटा सन्सले एन. चन्द्रशेखरनलाई थप पाँच वर्षका लागि अध्यक्षमा पुनर्नियुक्त गरेपछि समूहको आगामी रणनीति र सेमिकन्डक्टर क्षेत्रमा उसको भूमिकाबारे थप चासो बढेको छ ।

यद्यपि, चन्द्रशेखरनको पुनर्नियुक्तिलाई लिएर टाटा ट्रस्ट्सले कानुनी रूपमा अमान्य रहेको दाबी गरेको छ । यस विषयमा अब टाटा समूहले चाल्ने कदमप्रति उद्योग क्षेत्रमा पनि चासो देखिएको छ ।

एआईमा आधारित प्रविधिको प्रयोग बढ्दै जाँदा उच्च क्षमताका प्रोसेसर, मेमोरी र अन्य प्रकारका चिपको माग निरन्तर बढिरहेको छ । भारतले यही बढ्दो मागलाई आफ्नो औद्योगिक क्षमता विस्तारको अवसरका रूपमा उपयोग गर्दै सरकारी लगानीसँगै विदेशी तथा स्वदेशी कम्पनीलाई आकर्षित गरिरहेको छ ।

भारतको लक्ष्य चिप उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्ने मात्र नभई सेमिकन्डक्टरका लागि आवश्यक सम्पूर्ण आपूर्ति शृंखला देशभित्रै विकास गर्दै विश्वव्यापी उत्पादन सञ्जालमा आफ्नो भूमिका विस्तार गर्नु रहेको देखिन्छ ।