काठमाडौं । बिहान उठेर इमेल हेर्दा आफूले बनाएको परियोजना विश्वमञ्चमा पुगेको खबर पाएपछि अर्थ मन्त्रालयका आईटी इन्जिनियर तथा डेभलपर निरज भुसाल छक्क परे । आफूले बनाएको कामले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चा पाउला भन्ने उनले कल्पनासमेत गरेका थिएनन् ।

“बिहानै उठेर इमेल हेर्दा आफूले बनाएको परियोजना विश्वमञ्चमा पुगेको थाहा पाएँ । सुरुमा त खुसीको सीमा नै थिएन । यस्तो हुन्छ भन्ने अपेक्षासमेत गरेको थिइन,” भुसालले आफ्नो अनुभव सुनाए ।

नेपालमा बाढीका बेला सडकको अवस्था, उद्धार, मौसम र विद्युत्सम्बन्धी सूचना उपलब्ध गराउने उद्देश्यले उनले बनाएको बाढी सूचना बुलेटिन गिटहबको वार्षिक प्रतिवेदन ‘अक्टोभर्स’मा समेटिएको छ । विश्वभरका विकासकर्ताले प्रविधिको प्रयोगबाट आफ्ना समुदायका समस्या समाधान गर्न गरिरहेका प्रयासलाई समेट्ने क्रममा गिटहबले उनको परियोजनालाई नेपालको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेको हो ।

त्यही बाढी सूचना बुलेटिनबाट सुरु भएको प्रयासलाई विस्तार गर्दै भुसालले पछि ‘गति’ परियोजना विकास गरे । नेपाली भाषालाई प्राथमिकता दिँदै आधिकारिक निकायबाट जारी हुने विपद्सम्बन्धी सूचना नागरिकसम्म पुर्‍याउने उद्देश्यले अघि बढाइएको ‘गति’ले उनको प्रारम्भिक प्रयासलाई थप व्यापक बनाएको छ ।

विपद्का बेला सूचना सहजै पाउने प्रयास
नेपालमा बाढीपहिरोका बेला सही सूचना समयमै पाउनु निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । कुन सडक अवरुद्ध छ, कहाँ उद्धार आवश्यक छ, मौसमको अवस्था कस्तो छ वा विद्युत् सेवा प्रभावित भएको छ कि छैन भन्ने जानकारीले नागरिकलाई आवश्यक निर्णय लिन सहयोग गर्छ ।

तर विपद्का बेला यस्ता सूचना विभिन्न स्रोतमा छरिएका हुन सक्छन् । सामाजिक सञ्जालमा आउने अपुष्ट विवरणका बीच आधिकारिक जानकारी खोज्नसमेत कठिन हुन सक्छ । यही आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर भुसालले बाढी सूचना बुलेटिन बनाएका थिए ।

उनको परियोजनाले विपद्सम्बन्धी उपयोगी सूचना एउटै ठाउँमा उपलब्ध गराउने अवधारणालाई अघि सारेको थियो । गिटहबको प्रतिवेदनमा यही प्रयासको चर्चा गरिएको हो ।

यस परियोजनाले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्थान पाएपछि भुसालले आफ्नो कामलाई त्यहीँ सीमित राखेनन् । त्यसलाई अझ व्यवस्थित र व्यापक बनाउने उद्देश्यले ‘गति’ विकास गरे । गिटहब पेजेज र गिटहब एक्सनको सहायताले सञ्चालन हुने ‘गति’ले नेपाली भाषामा विपद्सम्बन्धी आधिकारिक सूचना उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको छ ।

एउटा सानो प्रयासले दिलाएको ठूलो खुसी
आफूले बनाएको परियोजना गिटहबको विश्वव्यापी प्रतिवेदनमा समेटिनु भुसालका लागि अप्रत्याशित उपलब्धि थियो । स्थानीय आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर सुरु गरिएको कामले अन्तर्राष्ट्रिय प्रविधि समुदायको ध्यान खिच्नु उनका लागि खुसीको विषय बन्यो ।

प्रविधि क्षेत्रमा काम गर्ने धेरैका लागि आफ्नो परियोजना अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चिनिनु महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो । तर भुसालको उदाहरणले यस्तो पहिचानका लागि ठूलो कम्पनी वा विशाल टोली नै आवश्यक हुँदैन भन्ने देखाउँछ । समुदायमा देखिएको समस्या पहिचान गरेर त्यसको समाधान खोज्ने प्रयास पनि अर्थपूर्ण बन्न सक्छ ।

बाढीका बेला सूचना उपलब्ध गराउने परियोजनाबाट सुरु भएको उनको यात्रा ‘गति’ सम्म आइपुग्नुले एउटा विचारलाई समयसँगै कसरी विस्तार गर्न सकिन्छ भन्ने पनि देखाउँछ ।

विश्वभर तीव्र गतिमा बढ्दै कोडिङ
गिटहबको ‘अक्टोभर्स’ प्रतिवेदनअनुसार, विश्वभरका विकासकर्ताले पछिल्लो १२ महिनामा १७ अर्ब ९० करोड पटक कोड परिवर्तन गरेका छन् । यो सन् २०२४ र २०२५ मा भएको कुल गतिविधिभन्दा बढी हो ।

सार्वजनिक र निजी सबै प्रकारका परियोजनामा कोड परिवर्तनको संख्या ३४ अर्ब ३० करोड पुगेको छ । यो दुई वर्षअघिको तुलनामा तीन गुणाभन्दा बढी हो । त्यस्तै, एक वर्षमा १ अर्ब ३० करोड पुल रिक्वेस्ट मर्ज भएका छन्, अर्थात् विकासकर्ताले प्रस्ताव गरेका कोड परिवर्तनलाई परियोजनामा समावेश गरिएको छ ।

प्रतिवेदनले विश्वभर प्रविधि निर्माणको गति तीव्र रूपमा बढिरहेको देखाउँछ । यस वृद्धिमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मा आधारित उपकरण र एआई एजेन्टको बढ्दो प्रयोगले पनि भूमिका खेलेको छ ।

गिटहबका अनुसार, यस वर्ष सिर्जना गरिएका नयाँ रिपोजिटरीमध्ये एआई एजेन्टसम्बन्धी कन्फिगरेसन फाइल भएका रिपोजिटरीमा अन्य नयाँ रिपोजिटरीको तुलनामा औसत आठ गुणा बढी कमिट भएका छन् ।

त्यस्तै, सेप्टेम्बरसम्ममा ४० प्रतिशतभन्दा बढी पुल रिक्वेस्ट एआई एजेन्टको सहयोगमा सुरु भएका थिए । मार्चमा यस्तो अनुपात १७ प्रतिशत मात्रै थियो । यसले विकासकर्ताले कोड लेख्ने र परियोजना अघि बढाउने तरिकामा परिवर्तन भइरहेको देखाउँछ ।

प्रविधिको प्रयोग सूचना प्रविधिभन्दा बाहिर पनि
गिटहबमा अहिले २२ करोड ५० लाखभन्दा बढी विकासकर्ता आबद्ध छन् । सन् २०२६ मा सार्वजनिक परियोजनामा गरिएका योगदानको संख्या २ अर्ब ५० करोड पुगेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । यो अघिल्लो वर्षको १ अर्ब १२ करोडभन्दा दोब्बरभन्दा बढी हो ।

प्रविधिको प्रयोग सूचना प्रविधि क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन । गिटहबका अनुसार, सन् २०२२ को तुलनामा खानी, निर्माण, स्वास्थ्य सेवा र कृषिसँग सम्बन्धित सार्वजनिक परियोजनाको संख्या प्रत्येक क्षेत्रमा कैयौं गुणाले बढेको छ ।

अमेरिकाको नासास्थित जेट प्रोपल्सन ल्याबोरेटरीका विकासकर्ताले अन्तरिक्षयानमा कार्यक्रम सञ्चालन गर्न मिल्ने सफ्टवेयर निर्माण गरिरहेका छन् । त्यस्तै, खुला स्रोतमा आधारित समुदायले विद्युतीय उपकरणलाई आफूअनुकूल बनाउन सकिने सफ्टवेयर विकास गरिरहेका छन् ।

यी उदाहरणसँगै नेपालको बाढी सूचना बुलेटिनको चर्चा हुनुको अर्थ स्थानीय आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर बनाइएका परियोजनाले पनि विश्वव्यापी प्रविधि समुदायमा स्थान पाउन सक्छन् भन्ने हो ।

बाढी सूचना बुलेटिनदेखि ‘गति’ सम्मको यात्रा
भुसालको परियोजनाको विशेषता यसको उद्देश्यमा छ । विपद्का बेला नागरिकलाई उपयोगी सूचना उपलब्ध गराउने आवश्यकता पहिचान गरेर सुरु गरिएको बाढी सूचना बुलेटिनले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चा पायो । त्यसपछि उनले त्यसै प्रयासलाई विस्तार गर्दै ‘गति’ विकास गरे ।

गिटहबको प्रतिवेदनमा समेटिएको बाढी सूचना बुलेटिन र त्यसपछि विकसित ‘गति’ लाई एउटै परियोजनाका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । पहिलो परियोजनाले विश्वव्यापी प्रतिवेदनमा स्थान पाएको हो भने ‘गति’ त्यसपछिको विस्तारित प्रयास हो ।

भुसालको अनुभवले प्रविधि विकासको महत्त्व कोडको संख्या वा परियोजनाको आकारमा मात्र सीमित नहुने देखाउँछ। समुदायको वास्तविक समस्या समाधान गर्न सक्ने विचार, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने प्रयास र समयसँगै त्यसलाई विस्तार गर्ने सोच पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

बाढीका बेला आवश्यक सूचना उपलब्ध गराउने उद्देश्यले सुरु भएको एउटा परियोजनाले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा चर्चा पाउनु र त्यसपछि ‘गति’ जस्तो प्रयास विकास हुनु नेपालको प्रविधि क्षेत्रमा स्थानीय समस्याबाटै नयाँ सम्भावना खोज्न सकिने उदाहरण बनेको छ।