क्षमता उच्च, पारदर्शिता न्यून : स्ट्यानफोर्ड एआई सूचकांक २०२६ का मुख्य सन्देश

काठमाडौं । स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयको इन्स्टिच्युट फर ह्युमन-सेन्टर्ड एआई (HAI) ले सार्वजनिक गरेको AI Index 2026 ले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ: एआईको क्षमताले अभूतपूर्व गति समातेको छ, तर त्यसलाई बुझ्ने, मापन गर्ने र प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्ने हाम्रो सामर्थ्य त्यति तीव्र बनेको छैन । सन् २०१७ देखि नियमित रूपमा प्रकाशित हुँदै आएको यो प्रतिवेदन अहिले एआईको प्राविधिक क्षमता, अनुसन्धान, अर्थतन्त्र, नीति, शिक्षा, स्वास्थ्य, सार्वजनिक धारणा र सामाजिक असरलाई एकै ठाउँमा जोडेर हेर्ने सबैभन्दा विश्वसनीय वार्षिक सूचक मानिन्छ ।

यस वर्षको प्रतिवेदनले एआई अब केवल “भविष्यको प्रविधि” होइन, बरु वर्तमान अर्थतन्त्र, श्रमबजार, विज्ञान, स्वास्थ्य र सूचना प्रवाहको केन्द्रमा पुगिसकेको देखाउँछ । तर यही विस्तारसँगै ऊर्जा खपत, पारदर्शिताको कमी, रोजगारीको दबाब र नियमनको चुनौती पनि समानान्तर रूपमा बढिरहेका छन् । ह्युमन-सेन्टर्ड एआईको सारांशअनुसार, एआईको विकास र त्यसको नियन्त्रण बीचको खाडल झनै फराकिलो बन्दै गएको छ ।

क्षमतामा वृद्धि, तर असमान प्रगति

एआईका नयाँ मोडेलहरूले अहिले पीएचडी-स्तरका विज्ञान प्रश्न, बहुविध तर्कना र प्रतिस्पर्धात्मक गणितजस्ता क्षेत्रमा मानवस्तर बराबर वा माथि प्रदर्शन गर्न थालेका छन् । Terminal-Bench अनुसार वास्तविक संसारका काम सम्हाल्ने एजेन्टहरूको सफलता दर २०२५ मा २० प्रतिशत थियो भने अहिले ७७.३ प्रतिशत पुगेको छ । साइबर सुरक्षा सम्बन्धी समस्यामा काम गर्ने एजेन्टहरूको सफलता १५ प्रतिशतबाट ९३ प्रतिशतसम्म पुगेको छ ।

तर प्रगति सबै पक्षमा समान छैन । एआई अझै भिडियोबाट सिक्ने, यथार्थपरक भिडियो बनाउने, घडीमा समय पढ्ने, बहुचरणीय योजना बनाउने, वित्तीय विश्लेषण गर्ने र केही विशेषज्ञस्तरका परीक्षा पास गर्ने काममा कमजोर छ । घरेलु काममा त रोबोटको स्थिति अझै धेरै पछाडि छ; लुगा पट्याउने वा भाँडा माझ्ने जस्ता वास्तविक घरेलु कार्यमा सफलता दर जम्मा १२ प्रतिशत रहेको प्रतिवेदनले देखाएको छ ।

एआईको प्रगतिसँगै बढ्दै गएको वातावरणीय बोझ

एआईको अर्को ठूलो मूल्य वातावरण सम्बन्धी छ । प्रतिवेदनअनुसार ग्रोक ४ को प्रशिक्षणबाट अनुमानित ७२,८१६ टन कार्बनडाइअक्साइड बराबर उत्सर्जन भएको थियो, जुन एक वर्ष १७,००० कार चलाउँदा निस्कने हरितगृह ग्यास बराबर हो । एआई डाटा सेन्टरहरूको विद्युत् क्षमता २९.६ गिगावाट पुगेको छ, जुन अमेरिकाको न्यूयोर्क राज्यको उच्च माग समयमा आवश्यक बिजुली बराबर ठानिएको छ । GPT-4o को वार्षिक inference water use मात्र १ करोड २० लाख मानिसको पिउने पानीको आवश्यकताभन्दा बढी हुन सक्ने अनुमान पनि प्रतिवेदनमा छ ।

स्ट्यानफोर्ड HAI का अनुसार समग्र एआई प्रणालीहरूको विद्युत् माग अहिले स्विट्जरल्यान्ड वा अस्ट्रियाको राष्ट्रिय खपतसँग तुलनायोग्य स्तरमा पुगेको छ । अर्थात्, एआई अब केवल कोड र एल्गोरिदमको विषय मात्रै होइन; यो ऊर्जा नीति, जलस्रोत र दिगोपनसँग जोडिएको ठूलो औद्योगिक प्रश्न पनि बनिसकेको छ ।

अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धा: पुरानो अग्रता लगभग हराउँदै

लामो समयसम्म अमेरिका एआईको हरेक प्रमुख सूचकमा अगाडि थियो, मोडेल आकार, प्रदर्शन, अनुसन्धान, उद्धरण र नवप्रवर्तनमा । तर अब चीनले त्यो अग्रतालाई तीव्र रूपमा घटाइदिएको छ । २०२५ को सुरुदेखि अमेरिकी र चिनियाँ मोडेलहरूले प्रदर्शन सूचीको शीर्ष स्थान पटक–पटक साटासाट गरेका छन् । फेब्रुअरी २०२५ मा डिपसीक आर वानले अमेरिकी शीर्ष मोडेलसँग छोटो समयका लागि बराबरी गरेको थियो, र मार्च २०२६ सम्ममा एन्थ्रोपिकको शीर्ष मोडेलले मात्र २.७ प्रतिशतको झिनो अग्रता राखेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

यद्यपि अमेरिका अझै पनि उच्च प्रभावशाली पेटेन्ट र शीर्षस्तरीय मोडेल उत्पादनमा अगाडि छ, चीन भने प्रकाशन संख्या, उद्धरण, पेटेन्ट उत्पादन र औद्योगिक रोबोट स्थापनामा अग्रणी देखिन्छ । यसले एआई प्रतिस्पर्धा अब केवल एउटा देशको प्रभुत्व होइन, बरु दुई विशाल प्रविधि इकोसिस्टम बीचको दीर्घकालीन दौड बनेको संकेत गर्छ ।

लगानीको बाढी

एआईमा पूँजी प्रवाह झनै तीव्र बनेको छ । २०२५ मा विश्वव्यापी कर्पोरेट एआई लगानी ५८१.७ अर्ब अमेरिकी डलर पुगेको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा १३० प्रतिशतले बढी हो । निजी लगानी ३४४.७ अर्ब डलरसम्म पुगेको छ, जुन २०२४ भन्दा १२७.५ प्रतिशत बढी हो । यसमध्ये अमेरिकाको लगानी २८५.९ अर्ब डलर रहेको छ, जुन चीनको १२.४ अर्ब डलरभन्दा धेरै गुणा बढी हो ।

तर प्रतिवेदनले चेतावनी पनि दिएको छ: निजी लगानीको मात्र तुलना गर्दा चीनमा राज्य-समर्थित कोषमार्फत आउने वास्तविक पूँजी प्रवाह कम आँकिएको हुन सक्छ । त्यसैले एआईको आर्थिक शक्ति केवल बजारको परिणाम नभएर भू–राजनीतिक रणनीतिको पनि हिस्सा हो ।

प्रवेश-तहका रोजगारीमा पहिलो चोट

एआईबाट हुने उत्पादकत्व वृद्धि सबैभन्दा पहिला प्रवेश-तहका रोजगारीमा दबाबका रूपमा देखिन थालेको छ । २२ देखि २५ वर्ष उमेरका सफ्टवेयर विकासकर्ताको रोजगारी सन् २०२४ यता करिब २० प्रतिशतले घटेको छ, जबकि वरिष्ठ उमेर समूहमा रोजगारी बढेको छ । ग्राहक सेवा जस्ता एआईको उच्च जोखिम भएका पेशामा पनि यस्तै प्रवृत्ति देखिएको छ । कम्पनी सर्वेक्षणहरूले निकट भविष्यमा कर्मचारी कटौती अझ बढ्ने संकेत पनि दिएका छन् ।

यसले एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष दिन्छ: एआईले रोजगारी “एकैचोटि सबैलाई” होइन, लक्षित रूपमा र प्रारम्भिक स्तरबाट रूपान्तरण गर्दैछ । त्यसैले नीति बनाउँदा युवा श्रमिक, प्रारम्भिक करियर समूह र पुनः सीप विकासलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने हुन्छ ।

एआई अब वैज्ञानिक सहायक मात्र होइन, खोजकर्ता पनि

एआई विज्ञानमा पनि बलियो रूपमा प्रवेश गरिसकेको छ । प्राकृतिक, भौतिक र जीवन विज्ञानमा एआई-सम्बन्धित प्रकाशनहरू वर्षेनि २६ देखि २८ प्रतिशतले बढेका छन् । यस वर्ष एआईले पहिलो पटक सम्पूर्ण मौसम पूर्वानुमान पाइपलाइन अन्त्यदेखि अन्त्यसम्म चलाएर कच्चा मौसम डाटाबाट सिधै तापक्रम, हावा र आर्द्रताको पूर्वानुमान निकाल्यो । खगोलशास्त्रमा पनि १० वटा टेलिस्कोपको स्वचालित अवलोकन गर्ने पहिलो आधारभूत मोडेल (foundation model) तयार भएको छ ।

यसले एआई अनुसन्धानको भूमिकामा ठूलो परिवर्तन देखाउँछ: अब यो केवल कागज लेख्ने वा हिसाब मिलाउने उपकरण होइन, बरु नयाँ ज्ञान उत्पादन गर्ने सहयात्री बन्दैछ ।

शक्ति बढ्दै जाँदा पारदर्शिता घट्दै

सबैभन्दा शक्तिशाली मोडेलहरू अहिले सबैभन्दा कम पारदर्शी पनि भइरहेका छन् । ठूलो क्षमताका मोडेलहरू ठूला कम्पनीहरूमा केन्द्रित छन् र ती कम्पनीहरूले प्रशिक्षण कोड, डेटासेट आकार र पैरामिटर संख्या जस्ता आधारभूत विवरण खुलाउन कम गर्दै गएका छन् । Foundation Model Transparency Index को औसत स्कोर ५८ बाट झरेर ४० मा आएको छ । प्रतिवेदनको निष्कर्ष स्पष्ट छ: सबैभन्दा सक्षम मोडेलहरूले प्रायः सबैभन्दा कम सूचना सार्वजनिक गर्छन् ।

यो प्रवृत्तिले विश्वास, उत्तरदायित्व र बाह्य अडिटको आवश्यकता झनै बढाएको छ । एआई जति शक्तिशाली बन्छ, त्यति नै उसको “भित्रि संरचना” बुझ्न सकिने हुनुपर्छ भन्ने तर्क बलियो बन्दै गएको छ ।

सार्वजनिक धारणा: दोधारमा

जनमत पनि दोधारमै छ । विश्वव्यापी सर्वेक्षणमा ५९ प्रतिशत मानिसले एआईका फाइदा प्रति आशावादी रहेको बताए, तर चिन्ता गर्नेको संख्या पनि ५२ प्रतिशत पुगेको छ । अमेरिकामा केवल ३३ प्रतिशतले मात्र एआईले आफ्नो कामलाई राम्रो बनाउने अपेक्षा गरेका छन्, जबकि विश्व औसत ४० प्रतिशत छ । अमेरिकी जनतामा सरकारले एआई नियमन गर्न सक्छ भन्ने विश्वास पनि तुलनात्मक रूपमा कमजोर, ३१ प्रतिशतमा सीमित छ ।

त्यसैले एआईप्रति जनताको दृष्टिकोण न पूर्ण उत्साह हो, न पूर्ण भय; यो “फ्रेनमी” जस्तो जटिल सम्बन्ध बन्दै गएको छ ।

एआई प्रयोगको तीव्र विस्तार: इन्टरनेट र पीसीभन्दा छिटो

उत्पादक एआईको प्रसार ऐतिहासिक गतिमा अघि बढेको छ । तीन वर्षमै यसको विश्वव्यापी पहुँच ५३ प्रतिशत जनसंख्यामा पुगेको छ, जुन व्यक्तिगत कम्प्युटर वा इन्टरनेटको सुरुआती विस्तारभन्दा छिटो हो । सिंगापुरमा ६१ प्रतिशत र संयुक्त अरब एमिरेट्समा ५४ प्रतिशत अपनाइ देखिएको छ भने अमेरिका २८.३ प्रतिशतसहित २४ औं स्थानमा छ । अमेरिकन उपभोक्ताका लागि यी उपकरणहरूको अनुमानित वार्षिक मूल्य १७२ अर्ब डलर पुगेको छ ।

शिक्षा र स्वास्थ्य: प्रयोग बढ्दै, नीति पछाडि

विद्यालय र विश्वविद्यालयमा विद्यार्थीहरूले एआई व्यापक रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् । अमेरिकामा ५ मध्ये ४ उच्च माध्यमिक तथा कलेज विद्यार्थीले विद्यालय सम्बन्धी काममा एआई प्रयोग गर्छन्, तर आधा विद्यालयसँग मात्र एआई नीति छ र केवल ६ प्रतिशत शिक्षकले ती नीति स्पष्ट भएको बताएका छन् । यो असन्तुलनले शिक्षा प्रणाली एआईको प्रयोगसँगै छिटो रूपान्तरण हुन नसकेको देखाउँछ ।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि एआईले खास प्रभाव पारिसकेको छ । स्वचालित क्लिनिकल नोट लेख्ने उपकरण २०२५ मा व्यापक रूपमा अपनाइएका छन् । विभिन्न अस्पताल प्रणालीमा चिकित्सकहरूले नोट लेख्न लाग्ने समय ८३ प्रतिशतसम्म घटेको र burnout पनि कम भएको पाइएको छ । तर ५०० भन्दा बढी अध्ययनको समीक्षाले करिब आधा अनुसन्धान परीक्षा-शैली प्रश्नमा आधारित रहेको र केवल ५ प्रतिशतले मात्रै वास्तविक बिरामी डाटा प्रयोग गरेको देखाएको छ । यसको अर्थ, स्वास्थ्य एआईको प्रयोग बढेपनि ठोस प्रमाण-आधारित मूल्याङ्कन अझै सीमित छ ।

इन्टरनेटमा एआईले बनाएको भाषिक छाप

स्ट्यानफोर्ड, इम्पेरियल कलेज लन्डन र इन्टरनेट आर्काइभका अनुसन्धानकर्ताले गरेको छुट्टै अध्ययनले सन् २०२२ को अन्त्यमा च्याटजीपीटी सार्वजनिक भएयता इन्टरनेटको लेखन-परिदृश्य नै फेरिएको देखाएको छ । Wayback Machine बाट संकलित २०२२ देखि २०२५ सम्मका वेबसाइट नमुनाहरूलाई Pangram v3 प्रयोग गरेर विश्लेषण गर्दा, सन् २०२५ को मध्यसम्म नयाँ प्रकाशित वेबसाइटमध्ये करिब ३५ प्रतिशत एआई-जनित वा एआई-सहायता प्राप्त भएको पाइयो ।

यो अध्ययनले एउटा रोचक तर सावधान निष्कर्ष दिएको छ: एआईले इन्टरनेटमा गलत सूचना बढाएको ठोस सांख्यिक प्रमाण भने भेटिएन । तर सेमान्टिक विविधता घटेको र सकारात्मक/शिष्ट भाषिक ढाँचा बढेको प्रमाण भेटियो । त्यसको अर्थ, वेब अझै झूटले मात्रै होइन, बरु बढी “सफा”, “एकरूप” र समान शैलीको हुँदै गएको छ ।

अर्थात्, समस्या केवल गलत तथ्यको होइन; मौलिक आवाज, शैलीगत विविधता र मानवीय टोन हराउने जोखिम पनि उत्तिकै गम्भीर छ । अनुसन्धानकर्ताहरूले यही अध्ययनलाई भविष्यमा इन्टरनेटको निरन्तर अनुगमन गर्ने उपकरणका रूपमा विस्तार गर्ने योजना बनाएका छन् ।

निष्कर्ष: क्षमता अगाडि, शासन पछाडि

AI Index 2026 र त्यससँग जोडिएका नयाँ अध्ययनहरूले एउटा ठोस चित्र दिन्छन्: एआई आज वैज्ञानिक खोज, स्वास्थ्य, व्यवसाय, शिक्षा र डिजिटल प्रकाशनको केन्द्रमा पुगेको छ; तर यससँगै ऊर्जा संकट, पारदर्शिताको कमी, रोजगारीको दबाब, र भाषिक एकरूपताको खतरा पनि बढेको छ । एआईको युग अब केवल “के यसले गर्न सक्छ ?” भन्ने प्रश्नमा सीमित छैन; अब मुख्य प्रश्न “यसलाई कसरी मापन गर्ने, कसरी नियमन गर्ने, र कसरी मानवीय मूल्यसँग जोडेर अघि बढाउने ?” बन्न पुगेको छ ।

समग्रमा, स्ट्यानफोर्डको यो प्रतिवेदनले एउटा सटीक संकेत दिन्छ: एआईको प्रगति रोकिँदैन, तर त्यसको दिशा मानव हिततर्फ मोड्ने जिम्मेवारी अब झनै गम्भीर बनेको छ ।