आईसीटी समाचार
प्रविधिको संसार तीव्र गतिमा बदलिँदै छ। हरेक वर्ष नयाँ आविष्कार, अनुसन्धान र प्रयोगहरूले भविष्यको दिशालाई नयाँ मोड दिन्छन्। उद्योगका विशेषज्ञहरूले सार्वजनिक गर्ने यस्ता सूचीहरू प्रायः आगामी प्रविधि प्रवृत्तिहरू बुझ्ने राम्रो माध्यम बन्ने गर्छन्। त्यसै क्रममा एमआईटी टेक्नोलोजी रिभ्युले सन् २०२६ का लागि आफ्नो “१० ब्रेकथ्रु टेक्नोलोजी” सूची सार्वजनिक गरेको छ, जसले ऊर्जा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वास्थ्य विज्ञान, रोबोटिक्स र चिप विकासजस्ता क्षेत्रमा भइरहेका ठूला परिवर्तनलाई उजागर गरेको छ।
ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना
एमआईटीको सूचीमा ऊर्जा क्षेत्रसँग सम्बन्धित थुप्रै प्रविधि समावेश छन्। विशेषगरी बढ्दो डाटा सेन्टर, ठूलो भाषा मोडेल (एलएलएम) र डिजिटल सेवाको विस्तारसँगै विश्वको ऊर्जा माग पनि तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। यही चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न नयाँ पुस्ताका आणविक ऊर्जा प्रणाली, प्रसारण हानिलाई कम गर्ने उपाय र सफा ऊर्जा पूर्वाधारमा लगानी बढाइँदैछ।
त्यस्तै, सौर्य ऊर्जा व्यापक रूपमा उपलब्ध भए पनि यसको भण्डारण अझै ठूलो चुनौती बनेको छ। यसका लागि वैज्ञानिकहरूले लिथियम–आयनको विकल्पका रूपमा सोडियम–आयन ब्याट्री विकासमा काम गरिरहेका छन्। यस्ता ब्याट्री सस्तो, तुलनात्मक रूपमा सजिलै उपलब्ध हुने र खनिज उत्खननसँग जोडिएका धेरै समस्या कम गर्न सहयोगी हुने अपेक्षा छ।
एआईको नयाँ चरण: कोडिङदेखि कार्यसम्पादनसम्म
कृत्रिम बुद्धिमत्तामा पनि ठूलो रूपान्तरण देखिएको छ। पहिले सामान्य प्रश्नको उत्तर दिने प्रणालीका रूपमा सीमित रहेका एलएलएमहरू अहिले उपकरण चलाउने, प्रणालीसँग अन्तर्क्रिया गर्ने र जटिल काम सम्पन्न गर्ने क्षमतामा पुगेका छन्। यही प्रवृत्तिलाई जनाउँदै एआई–सहायता प्राप्त प्रोग्रामिङ र “एजेन्टिक” कार्यसम्पादनलाई एमआईटीको सूचीमा प्रमुख स्थान दिइएको छ।
अब प्राविधिक काममा मुख्य बाधा कोडको भाषा सिक्नु मात्र होइन, आफूले चाहेको काम स्पष्ट रूपमा निर्देशन दिन सक्नु पनि भएको छ। यही कारण “भाइब कोडिङ” जस्ता नयाँ अवधारणाहरूले प्रोग्रामिङको परिभाषा नै बदल्दै लगेको देखिन्छ। यो प्रवृत्ति २०२६ मा झन् तीव्र हुने अनुमान गरिएको छ।
आनुवंशिक उपचारमा ऐतिहासिक प्रगति (Genetic therapy)
स्वास्थ्य विज्ञान र आनुवंशिकी पनि सूचीका प्रमुख विषयमध्ये एक हो। लोप भइसकेका प्रजातिलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयासदेखि लिएर जीन–सम्पादनका माध्यमबाट जटिल रोगहरूको उपचारसम्मका अनुसन्धानले अभूतपूर्व सम्भावना देखाएका छन्।
सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उदाहरणमध्ये एक जीन–सम्पादन गरिएको शिशु “केजे” सम्बन्धी उपचार हो। वैज्ञानिकहरूले जन्मपछि पत्ता लागेको विशेष आनुवंशिक त्रुटिलाई लक्षित गर्दै लिपिड न्यानोपार्टिकलमार्फत कलेजोमा पुर्याइने बेस एडिटिङ थेरापी प्रयोग गरेका छन्। यसले भविष्यमा दुर्लभ तथा घातक आनुवंशिक रोगहरूको उपचारमा नयाँ ढोका खोल्न सक्ने विश्वास गरिएको छ।
कार्यरत रोबोट र साथ दिने रोबोट
रोबोटिक्स पनि तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ। उद्योगमा काम गर्ने रोबोटदेखि मानिससँग अन्तरक्रिया गर्ने कम्प्यानियन रोबोटसम्मका प्रयोग बढिरहेका छन्। तर यहीसँगै एआई–आधारित भावनात्मक सम्बन्ध, निर्भरता र मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी जोखिमबारे पनि बहस बढेको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार एआई च्याटबटसँगको घनिष्ठ सम्बन्ध केही प्रयोगकर्ताका लागि उपयोगी भए पनि कतिपय अवस्थामा हानिकारक बन्न सक्छ। विशेषगरी किशोर–किशोरीमा यसको प्रभाव र सुरक्षाका सवालमा चिन्ता बढ्दै गएको छ। यही कारण केही राज्य र नियामक निकायहरूले एआई च्याटबटका लागि कडा सुरक्षा मापदण्ड लागू गर्न थालेका छन्।
मेकानिस्टिक इन्टरप्रिटेबिलिटी: एआई भित्रको सोच बुझ्ने प्रयास (Mechanistic interpretability)
एमआईटीको सूचीमा अर्को महत्त्वपूर्ण विषय हो मेकानिस्टिक इन्टरप्रिटेबिलिटी। यसको उद्देश्य एआई मोडेल भित्र वास्तवमा के भइरहेको छ भन्ने कुरा बुझ्नु हो। अर्थात्, एआईले किन यस्तो उत्तर दियो, कुन संरचनाले कुन निर्णयमा भूमिका खेल्यो, र मोडेलको “सोच्ने प्रक्रिया” कसरी काम गर्छ भन्ने कुरा खोल्दै जानु।
यो क्षेत्रलाई केही विज्ञहरूले कम्पाइल गरिएको सफ्टवेयर उल्ट्याएर बुझ्ने प्रयाससँग तुलना गरेका छन्। जटिल न्युरल नेटवर्कलाई गहिराइमा गएर व्याख्या गर्न सकिने हो भने, भविष्यमा एआईलाई अझ सुरक्षित, पारदर्शी र भरपर्दो बनाउन सकिनेछ।
एमआईटीको यो सूचीले स्पष्ट देखाउँछ कि आगामी वर्षहरूमा प्रविधिको केन्द्र ऊर्जा, एआई, जैविक विज्ञान र रोबोटिक्स हुनेछन्। एकातर्फ विश्वलाई सफा ऊर्जा र दीगो भण्डारण समाधान चाहिएको छ भने अर्कोतर्फ एआई र जीन–सम्पादनजस्ता क्षेत्रले मानव जीवनको स्वरूप नै बदल्ने संकेत दिइरहेका छन्। यी प्रविधिहरू केवल प्रयोगशालामा सीमित छैनन्, ती अब वास्तविक जीवन, उद्योग र समाजको भविष्य निर्धारण गर्ने चरणमा पुगेका छन्।
