विश्व अहिले तीव्र रूपमा डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको छ। सूचना प्रविधि, डिजिटल साक्षरता र प्रविधिमा आधारित रोजगारी आजको आर्थिक विकासका प्रमुख आधार बनेका छन्। धेरै देशहरूले डिजिटल पूर्वाधार, आईटी उद्योग, डिजिटल शिक्षा र स्टार्टअप प्रणालीलाई प्राथमिकता दिएर लाखौँ रोजगारी सिर्जना गरेका छन्।
नेपालले पनि डिजिटल रूपान्तरणलाई अगाडि बढाउने प्रयासस्वरूप डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क जस्ता नीतिहरू ल्याएको छ। तर डिजिटल पूर्वाधार, डिजिटल साक्षरता, डिजिटल गभर्नेन्स, आईटी उद्योग विस्तार र प्रविधिमा आधारित रोजगारी सिर्जनाको क्षेत्रमा नेपालले अझै ठूलो सम्भावना उपयोग गर्न बाँकी छ। भारत लगायत डिजिटल अर्थतन्त्रमा अगाडि रहेका देशहरूसँग तुलना गर्दा नीति, पूर्वाधार र मानव संसाधन विकासमा अझ धेरै सुधार आवश्यक देखिन्छ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा इन्टरनेट प्रयोग उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। तर डिजिटल साक्षरता अझै सीमित छ। विभिन्न अध्ययनहरूका अनुसार नेपालमा डिजिटल साक्षरता करिब एक तिहाइ जनसंख्यामा मात्र सीमित रहेको अनुमान गरिएको छ। शहरी क्षेत्रमा इन्टरनेट पहुँच तुलनात्मक रूपमा राम्रो भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा डिजिटल पहुँच कम भएकाले डिजिटल विभाजन अझै कायम छ।
अधिकांश नेपालीहरू इन्टरनेटलाई मुख्यतः सामाजिक सञ्जाल वा मनोरञ्जनका लागि प्रयोग गर्छन्। शिक्षा, व्यवसाय, कृषि, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारी सिर्जनामा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग भने अझै सीमित छ। यसको प्रभाव रोजगारी क्षेत्रमा पनि देखिन्छ। नेपालमा आईटी उद्योग अझै प्रारम्भिक चरणमा रहेको छ र आईटी निर्यात तथा उच्चस्तरीय प्रविधि आधारित रोजगारीको संख्या सीमित छ। फलस्वरूप धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीतर्फ जान बाध्य भएका छन्, जसले देशभित्र दक्ष जनशक्ति अभावको समस्या पनि सिर्जना गरेको छ।
यसको विपरीत भारतले सूचना प्रविधि क्षेत्रलाई राष्ट्रिय आर्थिक विकासको प्रमुख रणनीतिका रूपमा विकास गरेको छ। आज भारत विश्वको प्रमुख सफ्टवेयर आउटसोर्सिङ हबका रूपमा स्थापित भएको छ। भारतको आईटी उद्योगले अरबौँ डलरको राजस्व उत्पन्न गरेको छ र लाखौँ रोजगारी सिर्जना गरेको छ।
भारत सरकारले डिजिटल इन्डिया, स्किल इन्डिया र स्टार्टअप इन्डिया जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गरेर डिजिटल शिक्षा, सीप विकास र उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गरेको छ। यी कार्यक्रमहरूले आईटी उद्योग विस्तार मात्र होइन, युवाहरूका लागि प्रविधिमा आधारित नयाँ रोजगारीका अवसर पनि सिर्जना गरेका छन्। यही कारण भारत आज विश्व बजारमा आईटी सेवा निर्यात गर्ने प्रमुख देशमध्ये एक बनेको छ।
अन्य देशहरूको अनुभव पनि नेपालका लागि महत्वपूर्ण पाठ बन्न सक्छ। उदाहरणका लागि, एस्टोनिया विश्वको सबैभन्दा उन्नत डिजिटल सरकार भएका देशहरूमध्ये एक हो। त्यहाँ लगभग सबै सरकारी सेवाहरू अनलाइन उपलब्ध छन्, जसले सेवा वितरणलाई छिटो, पारदर्शी र प्रभावकारी बनाएको छ।
त्यसैगरी दक्षिण कोरियाले उच्चस्तरीय इन्टरनेट पूर्वाधार, डिजिटल शिक्षा र प्रविधिमा आधारित उद्योगमा निरन्तर लगानी गरेर विश्वको अग्रणी डिजिटल अर्थतन्त्र निर्माण गरेको छ। यी देशहरूको अनुभवले स्पष्ट नीति, दीर्घकालीन योजना र प्रविधिमा लगानी भए डिजिटल रूपान्तरणबाट ठूलो आर्थिक लाभ लिन सकिने देखाउँछ।
नेपाल र भारतको तुलना गर्दा डिजिटल साक्षरता, आईटी उद्योगको आकार, रोजगारी सिर्जना र आईटी निर्यातमा स्पष्ट अन्तर देखिन्छ। भारतले सूचना प्रविधिलाई आर्थिक विकासको प्रमुख क्षेत्रका रूपमा विकास गरेको छ भने नेपालमा आईटी उद्योग अझै सीमित अवस्थामा छ।
यसैले नेपालले डिजिटल शिक्षा, डिजिटल गभर्नेन्स, आईटी सीप विकास, स्टार्टअप प्रोत्साहन र डिजिटल पूर्वाधार विस्तारलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ। विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रमा सस्तो र भरपर्दो इन्टरनेट पहुँच विस्तार, विद्यालयस्तरमै डिजिटल शिक्षा, युवाहरूका लागि प्रविधि आधारित तालिम र आईटी उद्योगमा लगानी बढाउनु अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
अन्ततः डिजिटल साक्षरता, डिजिटल गभर्नेन्स, डिजिटल पूर्वाधार र आईटी उद्योग आधुनिक आर्थिक विकासका प्रमुख चालक हुन्। भारत जस्ता देशहरूले डिजिटल नीति, शिक्षा र उद्योगलाई एकीकृत गरेर लाखौँ रोजगारी सिर्जना गरेका छन्।
नेपालले पनि डिजिटल रूपान्तरणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाएर डिजिटल साक्षरता विस्तार, डिजिटल गभर्नेन्स सुधार, आईटी उद्योग विकास र प्रविधिमा आधारित रोजगारी सिर्जना गर्न सकेमा आर्थिक विकासलाई नयाँ गति दिन सकिन्छ। यसले युवाको बेरोजगारी घटाउने मात्र होइन, देशलाई डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ अगाडि बढाउने महत्वपूर्ण आधार पनि तयार गर्नेछ।
(लखेक साह प्रतिनिधि सभा सदस्य तथा खल्तीका सहसंस्थापक हुन्)
