आईसीटी समाचार
प्रज्वल शर्मा
काठमाडौं । सूचना प्रविधिको तीव्र विकासले विश्वलाई भौगोलिक सीमाभन्दा माथि उठाएर एकीकृत आर्थिक, सामाजिक र प्राविधिक संरचनामा रूपान्तरण गरिसकेको छ । आजको विश्वमा प्रतिस्पर्धा केवल प्राकृतिक स्रोतमा होइन, ज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनमा आधारित छ । यस्तो परिवेशमा नेपाल जस्तो भूपरिवेष्ठित र विकासोन्मुख राष्ट्रका लागि डिजिटल अर्थतन्त्र केवल अवसर मात्र नभई दीर्घकालीन अस्तित्व र समृद्धिको आधार बन्ने क्षमता बोकेको क्षेत्र हो ।
नेपालले विगतमा राजनीतिक अस्थिरता, आर्थिक मन्दी, पूर्वाधारको कमजोरी र सीमित औद्योगिक विकासका कारण अपेक्षित गति लिन सकेन । तर यिनै चुनौतीहरूको बीच सूचना प्रविधि क्षेत्रले देखाएको लचकता, वृद्धि र विश्व बजारसँग जोडिने क्षमता उल्लेखनीय छ । यसले अबको नेपालको आर्थिक संरचना परम्परागत प्रणालीबाट डिजिटल र ज्ञानमा आधारित प्रणालीतर्फ रूपान्तरण हुँदैछ भन्ने स्पष्ट संकेत दिन्छ । नेपाल अहिले एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ जहाँ सही नीति, स्थिर शासन व्यवस्था र प्राविधिक लगानीले देशलाई छोटो समयमै ठूलो आर्थिक फड्को मार्न सक्षम बनाउन सक्छ ।
लेखक : प्रज्ज्वल शर्मा
(व्यवस्थापकीय निर्देशक – आइसबर्ग टेक्नोलोजी प्रा.लि.)
ऐतिहासिक विकासक्रम
नेपालमा सूचना प्रविधिको औपचारिक विकास ढिलो सुरु भएपनि यसको गति पछिल्लो समय तीव्र बनेको छ । प्रारम्भिक चरणमा कम्प्युटरको प्रयोग प्रशासनिक कार्यमा सीमित थियो । सन् १९९० पछि इन्टरनेटको प्रवेशले सूचना प्रविधिको आधार तयार गर्यो। त्यसपछि २००० को दशकमा आउटसोर्सिङ र सफ्टवेयर विकास सुरु भई युवाहरूलाई नयाँ करियरको ढोका खोल्यो ।
पछिल्लो दशकमा भने गुणात्मक परिवर्तन देखिएको छ । नेपाली प्राविधिकहरू अब केवल सहायक भूमिकामा सीमित नभई जटिल प्रणाली विकास, क्लाउड आर्किटेक्चर, साइबर सुरक्षा, डेटा विज्ञान र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स जस्ता क्षेत्रमा सक्रिय छन् । यो परिवर्तनले नेपाललाई श्रम आधारित अर्थतन्त्रबाट ज्ञान आधारित अर्थतन्त्रतर्फ लैजाने संकेत गर्दछ ।
राजनीतिक अवस्था र स्थिरताको सम्भावना
नेपालको आर्थिक विकासमा राजनीतिक स्थिरता निर्णायक तत्व हो । विगतमा बारम्बार सरकार परिवर्तन, नीतिगत अनिश्चितता र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभावले लगानी वातावरण प्रभावित भएको थियो ।
तर पछिल्लो समय केही सकारात्मक संकेतहरू देखिएका छन् । आर्थिक विकासका प्रमुख क्षेत्रहरूमा सहमति बढ्दै गएको छ र सूचना प्रविधिलाई प्राथमिकतामा राख्ने राख्न थालिएको छ । यदि आगामी वर्षहरूमा तुलनात्मक रूपमा स्थिर सरकार कायम रह्यो भने यसले निम्न प्रभाव पार्न सक्छ: विदेशी लगानीमा वृद्धि, दीर्घकालीन प्रोजेक्टहरूको कार्यान्वयन, नीति निरन्तरता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य विस्तार । यसले विशेष गरी आइटी क्षेत्रलाई तीव्र गतिमा अघि बढाउने आधार तयार गर्नेछ ।
सरकारी पहल र नीतिगत दिशा
सरकारले डिजिटल रूपान्तरणलाई प्राथमिकतामा राख्दै विभिन्न कार्यक्रमहरू अघि बढाइरहेको छ । डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क जस्ता पहलहरूले कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा, ऊर्जा र वित्तीय क्षेत्रमा डिजिटल प्रविधिको प्रयोग विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेका छन् । यसले सेवा प्रवाहलाई छिटो, पारदर्शी र प्रभावकारी बनाउनेछ । साथै आइटी निर्यात प्रवर्द्धन, कर नीतिमा सुधार र पूर्वाधार विकास जस्ता प्रयासहरूले उद्योगलाई सुदृढ बनाउने सम्भावना छ । तर यहाँ मुख्य चुनौती कार्यान्वयनको हो । नीति निर्माण भन्दा पनि यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा ध्यान दिन सके मात्र अपेक्षित परिणाम प्राप्त हुन सक्छ ।
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सको प्रभाव
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स अहिलेको डिजिटल अर्थतन्त्रको केन्द्रमा रहेको प्रविधि हो । यो केवल स्वचालनको उपकरण नभई डेटा आधारित निर्णय प्रणाली हो जसले व्यवसाय, सरकार र समाजका विभिन्न क्षेत्रहरूमा संरचनात्मक परिवर्तन ल्याइरहेको छ । प्राविधिक रूपमा एआई प्रणाली डेटा, एल्गोरिदम र कम्प्युटिङ स्रोतहरूको संयोजन हो ।
डेटा संकलन, मोडेल प्रशिक्षण र प्रणाली डिप्लोयमेन्ट यसको मुख्य चरणहरू हुन् । Machine Learning र Deep Learning जस्ता प्रविधिहरूले प्रणालीलाई अनुभवबाट सिक्ने क्षमता प्रदान गर्छन् । नेपालमा एआईको प्रयोग क्रमश: बढ्दै गएको छ । भाषागत प्रणाली, ग्राहक सेवा, वित्तीय विश्लेषण, स्वास्थ्य डेटा व्याख्या र स्वचालित प्रणालीहरूमा यसको प्रयोग देखिन थालेको छ । Generative AI ले विशेष गरी कन्टेन्ट निर्माण, कोड विकास र डिजाइन प्रक्रियालाई छिटो र प्रभावकारी बनाएको छ । तर एआईको प्रभाव केवल अवसरमा सीमित छैन । डेटा अभाव, उच्च कम्प्युटिङ लागत, दक्ष जनशक्तिको कमी, शिक्षा प्रणालीको कमजोरी र नीति अस्पष्टता जस्ता चुनौतीहरू पनि रहेका छन् ।
यसका साथै नैतिकता, डेटा गोपनीयता र स्वचालनले श्रम बजारमा पार्ने प्रभाव जस्ता विषयहरू पनि महत्वपूर्ण छन् । यस सन्दर्भमा सरकारले अनुसन्धानमा लगानी, डेटा पूर्वाधार विकास, शिक्षा सुधार र स्पष्ट एआई नीति निर्माणमा ध्यान दिन आवश्यक छ । निजी क्षेत्र र शैक्षिक संस्थाबीच सहकार्यले मात्र दीर्घकालीन विकास सम्भव हुन्छ ।
आउटसोर्सिङ र अफसोरिङको भूमिका
नेपालको आइटी अर्थतन्त्रको मुख्य आधार आउटसोर्सिङ र अफसोरिङ सेवा हुन् । विदेशी कम्पनीहरूका लागि सेवा प्रदान गरेर नेपालले विदेशी मुद्रा आर्जन गरिरहेको छ र विश्व बजारसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ । यसले लागत कम, दक्ष जनशक्ति र लचिलो कार्यशैलीको फाइदा उठाउँदै नेपाललाई प्रतिस्पर्धी बनाएको छ । तर यस क्षेत्रमा पनि चुनौतीहरू छन् । अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा, गुणस्तरीय जनशक्तिको अभाव, दीर्घकालीन ग्राहक सम्बन्ध कायम राख्ने कठिनाइ, भुक्तानी प्रणालीको जटिलता र साइबर सुरक्षा जोखिम प्रमुख समस्या हुन् । दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन नेपालले low-cost बाट high-value सेवातर्फ रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
अन्य क्षेत्रमा आइटीको प्रभाव
सूचना प्रविधिले वित्तीय समावेशीकरण, पर्यटन प्रवर्द्धन, कृषि आधुनिकीकरण र शिक्षा सुधारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । डिजिटल प्लेटफर्महरूले सेवा पहुँच विस्तार गरेका छन् र उत्पादकता वृद्धि गरेका छन् ।
चुनौतीहरू
नेपालको डिजिटल रूपान्तरणमा अझै धेरै चुनौतीहरू छन् । पूर्वाधार असमानता, साइबर सुरक्षा जोखिम, शिक्षा प्रणालीको कमजोरी, brain drain र नीति कार्यान्वयनको ढिलाइ प्रमुख समस्या हुन् ।
भविष्यको मार्गचित्र
नेपाललाई डिजिटल अर्थतन्त्रमा सफल बनाउन समन्वित रणनीति आवश्यक छ । शिक्षा सुधार, पूर्वाधार विकास, नीति स्पष्टता, नवप्रवर्तन प्रवर्द्धन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य मुख्य आधार हुन् । यसका साथै स्थानीय स्तरमा प्रविधिको पहुँच विस्तार र समावेशी विकासमा ध्यान दिनुपर्छ । डिजिटल रूपान्तरणलाई प्रभावकारी बनाउन एउटा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको जनशक्ति क्षमता विकास हो ।
अहिलेको सन्दर्भमा आइटी ज्ञान, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, डेटा प्रयोग र डिजिटल उपकरणहरूको समझ केवल प्राविधिक व्यक्तिहरूमा सीमित रहनु पर्याप्त छैन । प्रशासनिक तहदेखि कर्मचारी स्तर र निजी कम्पनीहरूसम्म सबै क्षेत्रमा डिजिटल साक्षरता र प्राविधिक समझ आवश्यक भइसकेको छ । यसका लागि देशव्यापी रूपमा सेमिनार, कार्यशाला र तालिम कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नु अत्यावश्यक देखिन्छ । यस्ता कार्यक्रमहरूले सरकारी निकायहरूलाई डिजिटल प्रणाली प्रयोग गर्न सक्षम बनाउने मात्र होइन, निजी क्षेत्र र व्यवसायहरूलाई पनि आधुनिक प्रविधिको उपयोगमार्फत उत्पादकता वृद्धि गर्न सहयोग पुर्याउँछन्।
प्रशासनिक क्षेत्रमा डिजिटल प्रणालीको प्रयोग बढाउनका लागि नीति निर्माताहरू र कर्मचारीहरूलाई नियमित रूपमा IT र AI सम्बन्धी तालिम आवश्यक हुन्छ । यसले निर्णय प्रक्रियालाई डेटा आधारित बनाउने, सेवा प्रवाहलाई छिटो बनाउने र पारदर्शिता वृद्धि गर्नेछ ।
त्यस्तै निजी कम्पनीहरूका लागि AI, automation, data analytics र डिजिटल मार्केटिङ जस्ता विषयमा प्रशिक्षण कार्यक्रमहरू अत्यन्त महत्वपूर्ण छन् । यसले उनीहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउनेछ । शैक्षिक संस्थाहरूले पनि उद्योगसँग सहकार्य गरेर व्यावहारिक र बजारमुखी तालिम प्रदान गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
केवल सैद्धान्तिक ज्ञान पर्याप्त हुँदैन, वास्तविक परियोजना र प्रयोगमा आधारित सिकाइ आवश्यक हुन्छ । यदि यस्ता क्षमता विकास कार्यक्रमहरूलाई राष्ट्रिय स्तरमा प्राथमिकता दिइयो भने यसले छोटो समयमै दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न मद्दत गर्नेछ र डिजिटल अर्थतन्त्रको आधारलाई मजबुत बनाउनेछ ।
अत: नेपालको सूचना प्रविधि क्षेत्र अहिले ऐतिहासिक अवसरको बिन्दुमा पुगेको छ । यदि सही निर्णय, स्थिर शासन र प्राविधिक लगानी कायम रह्यो भने नेपालले छोटो समयमै आर्थिक रूपान्तरण गर्न सक्छ । डिजिटल अर्थतन्त्र केवल आर्थिक विकासको माध्यम होइन, यो सामाजिक र संरचनात्मक परिवर्तनको आधार हो । अबको आवश्यकता भनेको अवसरलाई चिन्नु मात्र होइन, त्यसलाई कार्यान्वयनमा परिणत गर्नु हो । नेपालको भविष्य डिजिटल छ र त्यो भविष्य निर्माण गर्ने समय अहिले नै हो ।
