स्नेहा झा
काठमाडौं । दाङको राप्ती ३ देउखुरीबाट राजधानी छिरेका सुशान्त गिरीले ‘लाइसेन्स आयो कि आएन’ भन्ने प्रश्नको जवाफ खोज्न हरेक दिन हजारौं मानिसले भोग्नुपर्ने झन्झटलाई डिजिटल पारदर्शितामा बदलिदिएका छन् । उनले बनाएको ‘ड्राइभिङ लाइसेन्स ट्रयाकर’ (licensestatus.online) आज नेपाली नागरिकका लागि सबैभन्दा भरपर्दो अनलाइन साथी बनेको छ- जहाँ कुनै सरकारी एपीआई छैन, न कुनै ठूलो लगानी; छ त केवल सार्वजनिक पीडीएफलाई उपयोगी बनाउने एक युवाको जिद्दी ।
“यो प्रणाली कसैको हजुरआमाले देउखुरीमा बसेर कुनै व्याख्या बिना नै प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ भने, त्यो पर्याप्त छ,” सुशान्त भन्छन्, यही सोच हो उनको डिजाइन दर्शनको जरो ।
(संस्थापक: सुशान्त गिरी)
समस्या : जब सरकारी प्रणालीले जवाफ दिन सकेन
कथा सुरु हुन्छ सुशान्तको व्यक्तिगत अनुभवबबाट । सुशान्तलाई आफ्नै सवारी चालक अनुमतिपत्रको अवस्था थाहा पाउनु थियो । यातायात व्यवस्था विभाग (डीओटीएम) को आधिकारिक वेबसाइट पूरै डाउन थियो । उनले ‘हेलो सरकार’मा उजुरी गरे, विभागमा सिधा सम्पर्क गरे । जवाफ आयो—असारसम्म कुर्नुहोस् । त्यतिबेला पनि दैनिक ४०,००० लाइसेन्स छपाइ भइरहेको थियो, तर नागरिकले विश्वासिलो रूपमा आफ्नो विवरण जाँच्ने कुनै माध्यम थिएन ।
विभागले लाइसेन्सको डेटा विशाल पीडीएफमा सार्वजनिक गर्छ, कुनै त २५०० पृष्ठ सम्मका । मानिसहरू पृष्ठैपृष्ठ स्क्रोल गर्दै आफ्नो नाम खोज्थे, कोही घण्टौं हिँडेर यातायात कार्यालय पुग्थे । ‘नागरिक एप’का सूचना पनि भरपर्दा थिएनन्; सूचना पाएर पुग्दा “तपाईंको लाइसेन्स आइसकेको छैन” भन्ने जवाफ सुन्नुपर्ने अवस्था ।
“कोही घण्टौं यात्रा गरेर केवल एउटा प्रश्न सोध्न कार्यालय पुग्थे, जसको जवाफ सुनेर सेकेन्डमै निराश हुने अवस्था थियो, जुन पूर्णतः अस्वीकार्य लाग्यो,” सुशान्त सम्झन्छन् । त्यही क्षण उनले निर्णय गरें, "अब आफैं बनाउँछु ।"
निर्माताको पृष्ठभूमि : आधा रातको युट्युबदेखि स्वावलम्बनसम्म
सुशान्त गिरी पीसीपीएस कलेज, काठमाडौंमा बीएस्सी (अनर्स) सफ्टवेयर इन्जिनियरिङ पहिलो वर्षका विद्यार्थी हुन् । देउखुरीजस्तो अर्धग्रामीण परिवेशमा हुर्किएका उनीसँग न कुनै टेक कम्युनिटी थियो, न बुटक्याम्प, न भरपर्दो इन्टरनेट । तैपनि उनी स्वप्रेरित बने । “मैले सिकेको सबै आधारातको युट्युब ट्युटोरियल, चिज बिगारेर र एक्लै समाधान खोजेर हो,” उनी भन्छन् ।
एक दिन कुनै वेबसाइट देखेपछि ‘यो कसरी बन्यो’ भन्ने साधारण जिज्ञासाले उनलाई एचटीएमएल, सीएसएस, जाभास्क्रिप्ट हुँदै ब्याक-इन्ड र डिजाइनसम्म डोर्यायो । अहिले उनी फ्रीलान्स यूआई/यूएक्स डिजाइनरका रूपमा काम गर्छन् र थिङ्को लर्निङ प्रा.लि. मा इन्टर्न छन् जसले उनलाई आर्थिक रूपमा स्वतन्त्र बनाएको छ ।
समाधानको यात्रा : तीन हप्तामा प्रोटोटाइप
लाइसेन्स ट्रयाकर बनाउन सुशान्तलाई करिब ३–४ हप्ता लाग्यो । सुरुमा पाइथन र फ्लास्क फ्रेमवर्क, पीडीएफ पार्सिङ लाइब्रेरी र छिटो क्वेरीका लागि डेटाबेस प्रयोग गरे । पछि यसलाई प्रोग्रेसिभ वेब एप (पीडब्लूए) मा पुनर्निर्माण गरे- सर्भिस वर्कर, क्यास एपीआई र इन्डेक्स्डडीबीको सहायताले पूर्ण अफलाइन समर्थनसहित ।
“कुनै स्क्र्यापिङ छैन, कुनै सरकारी एपीआई छैन,” उनी स्पष्ट पार्छन् । “डीओटीएमले सार्वजनिक रूपमा पीडीएफ हाल्छ । म तिनको यूआरएल लिन्छु, पार्सरमा फिड गर्छु, लाइसेन्स रेकर्ड निकाल्छु र खोजयोग्य डेटाबेसमा राख्छु । सार्वजनिक डेटालाई उपयोगी बनाएको मात्र हो ।”
अफलाइन मोड भनेको उनका लागि ‘बोनस फिचर’ होइन, केन्द्रबिन्दु हो । “एकपटक इन्टरनेटमा खोलेपछि एपले सम्पूर्ण लाइसेन्स डेटा स्थानीय रूपमा इन्डेक्स्डडीबीमा भण्डारण गर्छ । त्यसपछि इन्टरनेट नभए पनि खोजी गर्न सकिन्छ जुन काठमाडौं बाहिरको दैनिक वास्तविकता हो ।”
डिजाइन र प्रयोगकर्ता अनुभव
सुशान्तको डिजाइन सिद्धान्त सरल छ: एप खोल्नुहोस्, लाइसेन्स नम्बर टाइप गर्नुहोस्, जवाफ पाउनुहोस् । अरू केही होइन । नतिजामा लाइसेन्सको अवस्था, श्रेणी, कार्यालय, छपाइ मिति र जिल्ला तुरुन्तै देखिन्छन् । “न लोडिङ स्क्रिन, न प्रतीक्षा,” उनी थप्छन् । साथी, सहपाठी र सिनियर डेभलपरसँग धेरै पटक परीक्षण गरेपछि मात्र सार्वजनिक गरे । पहिलो संस्करण अंग्रेजीमा मात्र थियो; प्रयोगकर्ताको मागपछि उनले पूरै एप आफैं नेपालीमा अनुवाद गरे । “प्राकृतिक बनाउन म्यानुअली अनुवाद गरें, एआई उपकरणले वाक्यांशको स्पष्टता जाँच्न मात्र सहयोग गरे ।”
प्राविधिक चुनौती : २५०० पृष्ठको पीडीएफ र मेमोरी क्र्यास
सबैभन्दा कठिन प्राविधिक बाधा थियो, २५०० पृष्ठको पीडीएफ पार्सिङ । पूरा दस्तावेज एकैपटक मेमोरीमा लोड गर्दा सिस्टम बारम्बार क्र्यास हुन्थ्यो । मेन्टरको सुझावमा उनले ‘चङ्क–बेस्ड प्रोसेसिङ’ अपनाए, दस्तावेजलाई साना टुक्रामा विभाजन गरी क्रमशः प्रक्रिया गर्ने । “त्यही विधिले सबै ठीक गर्यो,” उनी भन्छन् । त्यही पनि हरेस खाने क्षण आएनन् भन्ने होइन । “क्र्यास देख्दा मनोबल खस्कन्थ्यो । लन्चपछि साइट डाउन हुँदा नराम्रो लाग्यो । तर हरेक पटक समस्या भोगिरहेका वास्तविक मानिसहरूको अनुहार सम्झिए अनि बाटो आफैं खुल्यो ।”
लन्च र प्रभाव : हजारौं खोजी, अप्रत्याशित लहर
प्रारम्भिक अप्रिल २०२६ मा व्यक्तिगत सञ्जाल र सामाजिक सञ्जालमार्फत सार्वजनिक गरिएको ट्रयाकर द्रुत गतिमा फैलियो । सोचेभन्दा धेरै ट्राफिक आउँदा सुरुको होस्टिङ क्र्यास भयो जसलाई उनले तत्काल अपग्रेड गरे । प्रयोगकर्ताले भने, “यसले घण्टौं बचायो”, “पहिलो पटक भरपर्दो स्रोत पायौं ।” दाङका प्रयोगकर्ताले औंल्याएको डेटा नदेखिने समस्याले उनलाई एपभित्र स्पष्ट सूचना राख्न प्रेरित गर्यो, ‘डीओटीएमले प्रकाशित गरेको डेटामा मात्र भर पर्नुहोस् ।’ लन्चयता हजारौं खोजी भइसकेका छन् । ठूलो छपाइ हुने समयमा प्रयोग नाटकीय रूपमा बढ्छ ।
भविष्यको खाका र सन्देश
सुशान्तले यो उपकरण सधैं निःशुल्क राख्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन्, जिम्मेवार प्रायोजनबाहेक जसले प्रयोगकर्ता अनुभव नबिगारोस् । अबको योजनामा अझ राम्रो स्केलेबिलिटी, टाइपो हुँदा पनि काम गर्ने ‘फजी सर्च’, वास्तविक समय डेटा सिंक र अफलाइन क्यास स्मार्ट अपडेट छन् ।
“जटिलता नै मुख्य कुरा होइन, सही समस्या पत्ता लगाएर सफा समाधान दिनु नै वास्तविक उपलब्धि हो,” उनी भन्छन् । नेपालका लागि बनाउनुको अर्थ सोध्दा उनको जवाफ झनै गहिरो छ: “प्रविधिले सामान्य नागरिकको जीवनमा घर्षण घटाउनुपर्छ, चाहे ऊ जहाँ बसेपनि, जुनसुकै उपकरण चलाए पनि र इन्टरनेट जतिसुकै कमजोर किन नहोस् । यही प्रविधिको रूप हो जसमा म विश्वास गर्छु ।”
युवा नेपाली विद्यार्थीलाई उनको सन्देश छ, “सानो ठाउँबाट आउनु कमजोरी होइन । देखिने समस्या र सीमित स्रोतले तपाईंलाई अझ धारिलो निर्माता बनाउँछ । वरपरको समस्याबाट सुरु गर्नुहोस् । प्रत्येक स्रोत प्रयोग गर्नुहोस्- मेन्टर, कम्युनिटी, एआई उपकरण, डकुमेन्टेसन । यी मध्ये केही पनि ‘चिट’ होइनन्; यो त केवल विकासको बाटो हो ।”
कुराकानीको अन्तिम मोडमा सुशान्तले आफ्नो यात्राको सार दिए: “यो उपकरण मैले बनाएको हो किनभने म आफैं समस्यामा परें । यदि कुनै चिज अनावश्यक रूपमा जटिल लाग्छ भने, त्यसले सयौं अरूलाई पनि प्रभावित गरिरहेको हुन्छ र त्यहीँबाट नवप्रवर्तन सुरु हुन्छ ।”
