आईसीटी समाचार
काठमाडौं । बैंक तथा वित्तीय संस्था, कर्मचारी सञ्चय कोष र सामाजिक सुरक्षा कोषलगायत विभिन्न सरकारी निकायका वेबसाइट एकपछि अर्को बन्द हुन थालेपछि डिजिटल सेवाको सुरक्षाबारे चासो बढेको छ । वेबसाइट सञ्चालनमा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने प्रोग्रामिङ भाषा पीएचपी (PHP) मा गम्भीर सुरक्षा कमजोरी देखिएपछि सम्भावित साइबर आक्रमण रोक्न सम्बन्धित निकायले सावधानीस्वरूप वेबसाइट अस्थायी रूपमा अफलाइन राखेका हुन् ।
वेबसाइट बन्द भएपछि ग्राहकले बैंकका सेवा, ब्याजदर, कर्जा योजना, शाखा तथा एटीएमको विवरण र अन्य सार्वजनिक सूचना अनलाइनबाट प्राप्त गर्न कठिनाइ भोग्न सक्छन् । वेबसाइटमार्फत उपलब्ध केही आवेदन तथा अन्य सुविधा समेत प्रभावित हुन सक्छन् । तर, वेबसाइट बन्द गरिनुलाई बैंकिङ कारोबार नै ठप्प भएको वा सम्बन्धित प्रणाली ह्याक भइसकेको अर्थमा बुझ्न नहुने अधिकारीहरूले बताएका छन् ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले साइबर सुरक्षामा सम्भावित जोखिम देखिएपछि बैंक तथा वित्तीय संस्थासहित भुक्तानी प्रणाली सञ्चालक, भुक्तानी सेवा प्रदायक र रेमिट्यान्स कम्पनीलाई सतर्कता अपनाउन आग्रह गरेको छ । राष्ट्र बैंकले सूचना जारी गर्दै जोखिममा रहेका वेबसाइट अस्थायी रूपमा बन्द गर्न, सुरक्षा प्रणाली अद्यावधिक गर्न र सम्भावित आक्रमणबाट बच्न आवश्यक उपाय अपनाउन निर्देशन दिएको हो ।
वेबसाइटको पर्दापछाडिको प्रणालीमै जोखिम
इन्टरनेटमा वेबसाइट र अनलाइन सेवा सञ्चालन गर्न प्रयोग हुने पीएचपी एउटा लोकप्रिय सर्भर-साइड प्रोग्रामिङ भाषा हो । यसले वेबसाइटमा देखिने सामाग्रीसँगै प्रयोगकर्ताको अनुरोध प्रशोधन गर्ने र पर्दापछाडि चल्ने विभिन्न कार्य सञ्चालन गर्न मद्दत गर्छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका प्रवक्ता गुरुप्रसाद पौडेलका अनुसार पीएचपीको कोड परीक्षण तथा विश्लेषण गर्दा सुरक्षा कमजोरी फेला परेको हो । उनका अनुसार सुरक्षा अनुसन्धानकर्ताहरूले एआई मोडेलहरूको सहयोगमा कोडको विश्लेषण गरेका थिए ।
‘सरल भाषामा बुझ्दा, वेबसाइटको पर्दापछाडि काम गर्ने प्रणालीमै कमजोरी भेटिएको हो,’ पौडेलले बताएका छन् । यस्तो कमजोरीको दुरुपयोग भए प्रभावित सर्भरमा अनधिकृत पहुँच स्थापित हुने जोखिम रहन्छ । त्यसैले जोखिमको सम्भावना देखिएपछि प्रणाली सुरक्षित बनाउने, सुरक्षा अद्यावधिक लागू गर्ने र तत्काल जोखिम हटाउन नसकिने अवस्थामा सम्बन्धित सेवा अस्थायी रूपमा बन्द गर्ने उपाय अपनाइएको हो ।
राष्ट्र बैंकको सूचनामा पनि पीएचपी प्रविधिमा देखिएको जोखिमलाई ध्यानमा राखेर बैंकका वेबसाइटलगायत सेवा अस्थायी रूपमा बन्द गरिएको उल्लेख छ । यस्तो कदमले बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्रका सरोकारवाला र सर्वसाधारणलाई केही असुविधा हुन सक्ने राष्ट्र बैंकले जनाएको छ ।
वेबसाइट बन्द हुनु भनेको ह्याक भइसकेको होइन
साइबर सुरक्षासम्बन्धी जोखिम देखिएपछि वेबसाइट बन्द गरिनुको मुख्य उद्देश्य सम्भावित आक्रमण रोक्नु हो । वेबसाइट सञ्चालनमै राख्दा जोखिमयुक्त प्रणालीमाथि अनधिकृत पहुँचको प्रयास हुन सक्ने भएकाले सावधानीका रूपमा सेवा अस्थायी रूपमा अफलाइन राख्न सकिन्छ ।
प्रवक्ता पौडेलले वेबसाइट बन्द हुनु भनेको वेबसाइट ह्याक भइसकेको प्रमाण नभएको स्पष्ट पारेका छन् । उनका अनुसार यो समस्या पीएचपीको पुरानो संस्करणमा मात्र सीमित रहेको भन्न पनि मिल्दैन ।
अमेरिकी राष्ट्रिय सुरक्षा निकाय (एनएसए) ले पनि अक्टोबर २१ मा जारी गरेको सूचनामा प्रभावित प्रणालीको सुरक्षाका लागि तत्काल उपाय अपनाउन सुझाव दिएको बताइएको छ । आवश्यक सुरक्षा उपाय लागू गर्न नसक्ने अवस्थामा जोखिमयुक्त सेवा अस्थायी रूपमा अफलाइन राख्न सकिने सुझावपछि नेपालका विभिन्न निकायले वेबसाइट बन्द गरेका हुन् ।
यद्यपि, वेबसाइट बन्द गर्ने निर्णयले मात्र सबै सुरक्षा जोखिम समाप्त भएको पुष्टि गर्दैन । सम्बन्धित संस्थाले जोखिमको प्रकृति पहिचान गर्ने, आवश्यक सुरक्षा सुधार गर्ने र प्रणाली सुरक्षित भएको सुनिश्चित गरेपछि मात्रै सेवा पुन: सञ्चालन गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
ग्राहकको पैसा र कारोबारमा असर परेको छ ?
वेबसाइट बन्द भएपछि सर्वसाधारणमा आफ्नो बैंक खाताको रकम, व्यक्तिगत विवरण र डिजिटल कारोबार सुरक्षित छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । तर, बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले हालसम्म ग्राहकको सूचना वा आर्थिक कारोबारमा कुनै हानि–नोक्सानी भएको जानकारी नभएको बताएका छन् ।
नेपाल बैंकर्स संघका अध्यक्ष सन्तोष कोइरालाका अनुसार वेबसाइट बन्द भए पनि बैंकका सबै सेवा रोकिएका छैनन् । क्यूआर भुक्तानी र मोबाइल बैंकिङलगायत सेवा सञ्चालनमा रहेको तथा मुख्य असर वेबसाइट र इन्टरनेट बैंकिङसँग सम्बन्धित सेवामा परेको उनले बताएका छन् ।
‘क्यूआर, मोबाइल बैंकिङलगायत सेवा सुचारु छन् । मुख्य समस्या इन्टरनेट बैंकिङ र वेबसाइटसँग सम्बन्धित सेवामा छ,’ कोइरालाले बताएका छन् । उनका अनुसार केही बैंक तथा वित्तीय संस्थाले जोखिमको अवस्था मूल्यांकन गरी वेबसाइट पुन: सञ्चालनमा ल्याइसकेका छन् ।
यसले वेबसाइट र बैंकिङ प्रणालीबीचको भिन्नता बुझ्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखाउँछ । वेबसाइटमार्फत सार्वजनिक सूचना दिने प्रणाली, इन्टरनेट बैंकिङ, मोबाइल बैंकिङ र भुक्तानी प्रणाली प्राविधिक रूपमा एकअर्कासँग सम्बन्धित हुन सक्ने भए पनि ती सबै एउटै प्रणाली होइनन् । एउटा सेवा अस्थायी रूपमा बन्द हुँदा अन्य सेवा पनि अनिवार्य रूपमा बन्द हुन्छन् भन्ने हुँदैन ।
तर, कुन बैंकको कुन सेवा प्रभावित छ भन्ने विषय संस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ । त्यसैले ग्राहकले आफ्नो बैंकको आधिकारिक सूचना हेरेर सेवा उपलब्धताको अवस्था बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।
असुविधा सार्वजनिक सूचनादेखि अनलाइन आवेदनसम्म
बैंकका वेबसाइट बन्द हुँदा ग्राहकले दैनिक रूपमा खोज्ने धेरै जानकारीमा पहुँच प्रभावित हुन सक्छ । ब्याजदर, सेवा शुल्क, कर्जा योजना, शाखा तथा एटीएमको स्थान, वित्तीय विवरण र अन्य सूचनाका लागि वेबसाइटमा निर्भर ग्राहकलाई समस्या पर्न सक्छ ।
त्यस्तै, वेबसाइटबाट गरिने अनलाइन आवेदन, खाता खोल्ने प्रक्रिया र अन्य डिजिटल सुविधामा पनि अवरोध आउन सक्छ । सरकारी निकायका वेबसाइट बन्द हुँदा तिनका अनलाइन सूचना तथा सेवामा निर्भर सेवाग्राही समेत प्रभावित हुन सक्छन् ।
यस्तो अवस्थामा सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अपुष्ट सूचनाभन्दा सम्बन्धित बैंक वा निकायको आधिकारिक वेबसाइट, मोबाइल एप तथा प्रमाणित सामाजिक सञ्जाल खाताबाट जानकारी लिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । राष्ट्र बैंकले पनि आफ्नो आधिकारिक सामाजिक सञ्जालमार्फत आवश्यक सूचना लिन आग्रह गरेको छ ।
अब के गर्नुपर्छ ?
राष्ट्र बैंकले सम्बन्धित संस्थालाई सुरक्षा सतर्कता अपनाउन, प्रयोगमा रहेका प्रणाली सबलीकरण गर्न र नियमित सुरक्षा निगरानी बढाउन निर्देशन दिएको छ । जोखिमयुक्त प्रणाली पहिचान गरी सुरक्षा अद्यावधिक लागू गर्नु, कमजोरीको सम्भावित दुरुपयोग रोक्नु र सेवा पुन: सञ्चालन गर्नुअघि सुरक्षा परीक्षण गर्नु यस प्रक्रियाका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाले पनि वेबसाइट र अन्य डिजिटल सेवाको अवस्था मूल्यांकन गरी आवश्यक सुरक्षा उपाय लागू गर्नुपर्ने हुन्छ । ग्राहकका लागि भने बैंकको आधिकारिक जानकारीमा भर पर्नु, शंकास्पद लिंक नखोल्नु र अपरिचित व्यक्ति वा वेबसाइटसँग पासवर्ड, ओटीपी तथा बैंकिङ विवरण साझा नगर्नु महत्त्वपूर्ण सावधानी हो ।
अहिलेसम्म ग्राहकको रकम वा विवरणमा क्षति पुगेको जानकारी सार्वजनिक नभए पनि साइबर सुरक्षामा जोखिम देखिएपछि सतर्कता अपनाउनु आवश्यक हुन्छ । वेबसाइट अस्थायी रूपमा बन्द गर्नु तत्काल जोखिम कम गर्ने एउटा उपाय हो; दीर्घकालीन समाधान भने प्रणालीको कमजोरी पहिचान गरी त्यसलाई सुरक्षित बनाउनु र नियमित निगरानी कायम राख्नु हो ।
पीएचपीमा देखिएको सुरक्षा जोखिमले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न फेरि उठाएको छ- डिजिटल सेवा विस्तारसँगै तिनको सुरक्षालाई कति प्राथमिकता दिइएको छ ? बैंकिङ तथा सरकारी सेवा अनलाइनमा निर्भर हुँदै जाँदा यस्ता जोखिमको समयमै पहिचान, प्रभावकारी सुरक्षा परीक्षण र स्पष्ट सार्वजनिक सूचना अब विकल्प नभई आवश्यकताको विषय बनेका छन् ।
