काठमाडौं । विद्यार्थी जीवनको भागदौडको समयमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अध्ययनरत तीन युवा बासव झा, उज्ज्वल पुरी र फिरोज पौडेल, आफ्नै कोठाको सीमित घेराभित्र एउटा असामान्य सपना बुन्दै थिए । त्यो सपना थियो, नेपालबाटै विश्वस्तरीय कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) निर्माण गर्ने ।

त्यो समय एआई संसारमा ठूला भाषा मोडेलहरूको सम्भावना मात्र खुल्दै थियो । जीपीटी एडा (GPT Ada) भर्खरै सार्वजनिक भएको थियो र विश्वले अझै ठूला मोडेलहरूले के गर्न सक्छन् भन्ने कुरा बुझ्न थालेको अवस्था थियो । तर यी तीन युवाको दृष्टिकोण फरक थियो । उनीहरू केवल एआई प्रयोग गर्ने पक्षमा सीमित हुन चाहँदैनथे, उनीहरू निर्माता बन्न चाहन्थे ।

“हामी सुरुमा त केवल शुद्ध अनुसन्धान गर्न चाहन्थ्यौँ,” बासव सम्झिन्छन् । “एउटा अनुसन्धान केन्द्रित कम्पनी बनाउने सोच थियो ।” त्यही सोचबाट जन्मियो सेजिया, एउटा नेपाली एआई प्रयोगशाला जसले आज नेपाललाई विश्व एआई बहसमा नयाँ पहिचान दिने प्रयास गरिरहेको छ ।

सुरुवात: ठूलो सपना, सानो स्रोत
सेजियाको यात्रा कुनै चम्किलो लगानी, ठूलो कार्यालय वा भारी पूर्वाधारबाट सुरु भएको थिएन । यसको सुरुवात थियो सीमित स्रोत, अनवरत प्रयोग र अटुट दृढताबाट । ठूला भाषा मोडेलहरूसँग काम गर्न विशाल कम्प्युट शक्ति चाहिन्छ, हजारौँ उच्च क्षमताका ग्राफिक्स प्रोसेसिङ युनिट (जीपीयू), जसको लागत सामान्य स्टार्टअपका लागि मात्र होइन, मध्यम स्तरका कम्पनीहरूका लागि पनि चुनौतीपूर्ण हुन्छ । तर सेजियासँग सुरुमा थियो केवल गुगल कोलाब प्रो, मासिक १० डलरको सानो क्लाउड सुविधा ।

त्यहीँबाट उनीहरूले आफ्ना प्रारम्भिक प्रयोग सुरु गरे । तर धेरै समय नबित्दै उनीहरू यथार्थसँग ठोक्किए । ठूला मोडेलहरूलाई प्रशिक्षण दिन आवश्यक स्रोत त्यो स्तरको थिएन । त्यसपछि उनीहरूले विद्यार्थी अनुदानका लागि प्रयास गर्न थाले, अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान समुदायमा जोडिन थाले, र विभिन्न विश्वविद्यालयका विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्तासँग सहकार्यको बाटो खोज्न थाले ।

यही क्रममा उनीहरू डीएआइआर.एआई (DAIR.ai) जस्ता अनुसन्धान समुदायसँग जोडिए, जहाँ केही चिनियाँ साथीहरूसँग पनि सम्पर्क भयो । उनीहरूको अनुसन्धान प्रति चासो राख्ने ती सहकर्मीहरूले साना मोडेल प्रशिक्षणका लागि केही कम्प्युट सहयोग उपलब्ध गराए । केही समयसम्म यही सहकार्यले सेजियालाई अगाडि बढायो । तर अनुदान र सहयोगले मात्र दीर्घकालीन अनुसन्धान सम्भव थिएन । त्यसपछि सेजियाले एक असाधारण र व्यवहारिक उपाय अपनायो, बार्टर कम्प्युट ।

बार्टर कम्प्युट : अभावलाई अवसरमा बदल्ने रणनीति
सेजियाले अन्य कम्पनीहरूका लागि एआई समाधानहरू विकास गर्न थाल्यो, विशेष गरी बैंक र वित्तीय संस्थाहरूजस्ता उच्च संवेदनशील क्षेत्रका लागि । यी परियोजनाहरूको बदलामा उनीहरूले नगद होइन, कम्प्युट समय लिए । विशेषत: ती संस्थाका स्टेजिङ वातावरणमा रहेका जीपीयू क्लस्टरहरूको निश्चित दिन प्रयोग गर्ने अधिकार ।

यो रणनीति सेजियाको अस्तित्वका लागि निर्णायक बन्यो, “हामीले केही समयका लागि एलएलएम अनुसन्धान नै रोक्यौँ,” बासव भन्छन् । “कोष जुटाउन निकै गाह्रो भइरहेको थियो । त्यसैले हामीले ओसिआर अनुसन्धानतिर मोड्यौँ ।” त्यो मोड पछि गएर सेजियाको पहिलो व्यवसायिक उत्पादतर्फ जाने बाटो बन्यो । यहीँबाट स्पष्ट हुन्छ, सेजिया केवल मोडेल बनाउने प्रयोगशाला होइन, सिर्जनशील बाँचाइको प्रयोगशाला हो ।

हेलिओस: अनुसन्धानबाट व्यवसायिक इन्जिनसम्म
सेजियाको सार्वजनिक उत्पादनहरूमध्ये हेलिओस (Helios) अहिले सबैभन्दा चर्चित मध्ये एक हो । यो एउटा अन-प्रिमाइसेस केवाइसी इन्टेलिजेन्स प्रणाली हो, जसको अर्थ हो, सम्पूर्ण पहिचान प्रमाणीकरण प्रक्रिया संस्थाकै आफ्नै पूर्वाधारभित्र सम्पन्न हुन्छ । संवेदनशील डाटा बाहिर पठाउनुपर्दैन ।

आजको केवाइसी पाँच वर्षअघिको जस्तो छैन । पहिले नक्कली कागजात राखिन्थ्यो । अहिले भने एआई निर्मित अनुहार, डिजिटल रूपमा परिमार्जित सरकारी कागजात र सिन्थेटिक आइडेन्टिटी प्रयोग गरेर ठगी गरिन्छ । यी आक्रमणहरू बाहिरबाट वैध देखिन्छन्, जसले परम्परागत नियम-आधारित प्रणालीलाई कमजोर बनाउँछ ।

हेलिओसको विचार यहींबाट जन्मिएको हो । यसले कागजात मात्र होइन, कागजातको भौतिक अवस्था, मेटाडाटाको सुसंगतता, अनुहार प्रमाणीकरण र व्यवहारगत ढाँचालाई समेत एकैसाथ मूल्याङ्कन गर्छ । अझ महत्वपूर्ण कुरा, हेलिओस कुनै बाह्य एपीआईमा निर्भर छैन । सम्पूर्ण प्रक्रिया संस्थाकै सर्भरभित्र सञ्चालन हुन्छ ।

सेजियाले अहिले हेलिओसलाई नेपालको एक प्रमुख डिजिटल भुक्तानी संस्थासँग भ्यालिडेसन फेजमा परीक्षण गरिरहेको छ । हेलिओस सेजियाको लागि केवल उत्पादन होइन, यो उनीहरूको व्यवसायिक इन्जिन हो, जसले अनुसन्धानलाई दीर्घकालीन रूपमा वित्तीय आधार दिन्छ ।

म्याग्नस: शून्यबाट निर्माण गरिएको १२० अर्ब प्यारामिटरको मोडेल
सेजियाको सबैभन्दा साहसी प्राविधिक घोषणा हो, सेजिया २.५ म्याग्नस (SAGE 2.5 Magnus) । यो मोडेल मिक्स्चर-अफ-एक्सपर्ट्स (MOE) आधारित स्पार्स आर्किटेक्चरमा बनेको ठूलो भाषा मोडेल हो । यसको कुल क्षमता १२० अर्ब प्यारामिटर रहेको छ, तर प्रत्येक टोकनमा करिब १२ अर्ब मात्र सक्रिय हुन्छन् ।

पारम्परिक डेन्स मोडेलभन्दा फरक, यसले आवश्यक “एक्सपर्ट” मात्र सक्रिय गर्छ, जसले कम्प्युट लागत घटाउँछ र दक्षता बढाउँछ । सेजियाका अनुसार, म्याग्नस कुनै पनि अवस्थित मोडेलको फाइन-ट्युन वा डिस्टिलेसन होइन । यो पूर्ण रूपमा शून्यबाट निर्माण गरिएको मोडेल हो ।

डेटा, अनुसन्धान र नेपाली सम्भावना
म्याग्नसको प्रशिक्षणमा फाइनवेब, डोल्मा जस्ता खुला स्रोत डाटासेट प्रयोग गरिएको छ । मुख्य ध्यान कोड र गणितीय तर्कमा केन्द्रित थियो । सेजिया अहिले नेपाली भाषाका लागि छुट्टै टोकनाइजर निर्माण गर्ने प्रयासमा छ, जसले भविष्यमा स्थानीय एआई क्षमतालाई बलियो बनाउन सक्छ ।

दोस्रो चरण: तर्क र भविष्य
म्याग्नस अहिले प्रि-ट्रेनिङपछि एलाइन्मेन्ट र रिइन्फोर्समेन्ट लर्निङ चरणमा प्रवेश गरिसकेको छ ।
यस चरणमा यसको;
• रिजनिङ क्षमता
• बहु-चरण समस्या समाधान
• भविष्यको एजेन्टिक व्यवहार
जस्ता पक्षहरू विकास गरिनेछन् ।

तर सेजियाका संस्थापकका अनुसार, यो अझै प्रयोगात्मक मोडेल हो र तत्काल पूर्ण एजेन्टिक एआई बन्ने अपेक्षा गरिएको छैन ।

डिजिटल सार्वभौमसत्ता: सेजियाको ठूलो लक्ष्य
आज विश्व एआई राष्ट्रवादतर्फ अघि बढिरहेको छ । यस सन्दर्भमा सेजियाले आफ्ना परियोजनाहरूलाई डिजिटल सार्वभौमसत्तासँग जोडेर हेर्छ । उनीहरूको लक्ष्य स्पष्ट छ: नेपाल केवल एआई उपभोक्ता नहोस्, बरु आफ्नै डिफल्ट एआई ब्याकएन्ड निर्माण गरोस् ।

सेजियाको कथा केवल एउटा स्टार्टअपको यात्रा होइन । यो एउटा राष्ट्रको आकाङ्क्षा, आत्मविश्वास र सम्भावनाको कथा हो । त्यो राष्ट्र, जसले लामो समयसम्म प्राविधिक क्षेत्रमा आफूलाई पछि परेको महसुस गर्‍यो, तर अब विश्वसँग काँधमा काँध मिलाएर अगाडि बढ्ने दृढ संकल्प लिएको छ ।

सेजियाको आफ्नै शब्द सबैभन्दा अर्थपूर्ण छन्: “स्केप्टिसिज्म इज रिजनेबल एन्ड वी वेलकम इट”
यदि यही गति कायम रह्यो भने, “एआई मेड इन नेपाल” केवल नारा होइन, भविष्यको वास्तविकता बन्न सक्छ । बासव झा, उज्ज्वल पुरी र फिरोज पौडेलले सुरु गरेको सानो प्रयास आज १२० अर्ब प्यारामिटरको उन्नत भाषा मोडेल निर्माणसम्म आइपुगेको छ । यो केवल प्राविधिक उपलब्धि होइन, सीमित स्रोतबीच असिमित सम्भावना खोज्ने साहसको उदाहरण हो ।

यो यात्रा कुनै पनि हिसाबले सजिलो थिएन । अनगिन्ती रातहरूको मेहनत, बारम्बार असफल भएका प्रयोगहरू, वित्तीय दबाब र जटिल प्राविधिक चुनौतीहरूले भरिएको बाटो थियो यो । तर यी सबै अवरोधहरूलाई पार गर्ने शक्ति थियो, तीन युवा संस्थापकहरूको अटल दृढता, निरन्तर सिक्ने इच्छा शक्ति र नेपाल प्रतिको गहिरो प्रतिबद्धता ।

आज सेजिया केवल एउटा कम्पनी होइन, यो प्रमाण हो, यदि दृष्टि स्पष्ट छ र प्रयास निरन्तर छ भने, नेपालबाट पनि विश्वस्तरीय प्रविधि निर्माण सम्भव छ ।