काठमाडौं । आजको समयमा मोबाइल फोनमार्फत कल, इन्टरनेट, भिडियो स्ट्रिमिङ र विभिन्न अनलाइन सेवाहरू केही सेकेन्डमै प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर मोबाइल नेटवर्कको सुरुआत आजको जस्तो थिएन । यसको पहिलो व्यावसायिक चरण निकै सीमित सेवा र ठूलो आकारका उपकरणबाट सुरु भएको थियो ।

विश्वको पहिलो व्यावसायिक सेलुलर मोबाइल नेटवर्क सन् १९७९ मा जापानको राजधानी टोकियोमा सुरु भएको थियो । जापानी दूरसञ्चार कम्पनी एनटीटी (NTT) ले सुरु गरेको यो नेटवर्क पहिलो पुस्ताको अर्थात् १जी (1G) मोबाइल नेटवर्क थियो । त्यसबेला मोबाइल फोन मुख्यतः गाडीमा जडान गरिएका रूपमा प्रयोग हुन्थे । एनटीटीका अनुसार १९७९ मा सुरु भएको यो सेवाले एनालग मोबाइल कम्युनिकेसनको युग सुरु गरेको थियो ।

१जी (1G) को सबैभन्दा महत्वपूर्ण विशेषता ‘सेलुलर सिस्टम’ थियो । यस प्रविधिमा एउटा ठूलो क्षेत्रलाई स-साना रेडियो क्षेत्र अर्थात् ‘सेल’ मा विभाजन गरिन्थ्यो । प्रत्येक सेलमा एउटा बेस स्टेसन हुन्थ्यो । प्रयोगकर्ता एउटा सेलबाट अर्को सेलमा सर्दा मोबाइल कल अर्को सेलको बेस स्टेसनमा जोडिन्थ्यो । यही अवधारणा आधुनिक मोबाइल नेटवर्कको आधार बन्यो ।

तर १जी मुख्यतः भ्वाइस कलका लागि मात्र प्रयोग हुन्थ्यो । डिजिटल कम्युनिकेसन, मोबाइल इन्टरनेट, एप्स वा भिडियो सेवा त्यतिबेला कल्पना गर्न पनि कठिन थियो ।

२जीले मोबाइललाई डिजिटल बनायो

मोबाइल नेटवर्कको दोस्रो पुस्ता अर्थात् २जी (2G) आएपछि ठूलो परिवर्तन भयो । २जीमा एनालगको सट्टा डिजिटल कम्युनिकेसन प्रविधि प्रयोग हुन थाल्यो । यससँगै मोबाइल फोन केवल फोन गर्न प्रयोग हुने उपकरण रहेनन्, डिजिटल सन्देश आदानप्रदान गर्ने माध्यम पनि बने ।

एसएमएस (SMS) को लोकप्रियता यही पुस्तासँग जोडिएको छ । मानिसहरूले पहिलोपटक मोबाइलबाट छोटा टेक्स्ट मेसेज पठाउन र प्राप्त गर्न थाले । डिजिटल प्रविधिले नेटवर्क क्षमता तथा आवाजको गुणस्तरमा पनि सुधार ल्यायो । ITU का अनुसार १९९० को दशकमा दोस्रो पुस्ताका डिजिटल मोबाइल सेवाहरू विस्तार हुँदै गए र मोबाइल प्रणालीलाई डिजिटल युगतर्फ लैजान महत्वपूर्ण भूमिका खेले ।

२जीको पछिल्लो विकाससँगै प्याकेट डेटा प्रविधि प्रयोग हुन थाल्यो, जसले मोबाइलबाट सीमित रूपमा इन्टरनेट तथा अन्य डेटा सेवा प्रयोग गर्ने बाटो खोल्यो ।

३जीले ल्यायो मोबाइल इन्टरनेट

तेस्रो पुस्ता अर्थात् ३जी (3G) मोबाइल नेटवर्कको विकासले मोबाइल कम्युनिकेसनलाई अर्को चरणमा पुर्‍यायो । ३जीले अघिल्लो पुस्ताको तुलनामा धेरै तीव्र डेटा संचार सम्भव बनायो । त्यसपछि मोबाइल फोनबाट इन्टरनेट चलाउने, वेबसाइट खोल्ने, इमेल प्रयोग गर्ने, फोटो तथा मल्टिमिडिया सामग्री आदानप्रदान गर्ने र भिडियोसम्बन्धी सेवा प्रयोग गर्ने सम्भावना तीव्र रूपमा बढ्यो ।

ITU का अनुसार IMT-2000 का रूपमा मानकीकरण गरिएको ३जीले भ्वाइससँगै डेटा र इन्टरनेट पहुँचलाई एउटै मोबाइल प्रणालीमा जोड्ने आधार तयार गरेको थियो । सन् २००० मा यसको प्राविधिक मापदण्ड स्वीकृत भएपछि विश्वभर उच्च गतिको वायरलेस सेवाको विकासलाई बलियो आधार मिल्यो ।

यही समयदेखि मोबाइल फोन क्रमशः ‘फोन’बाट ‘स्मार्ट डिभाइस’ बन्ने दिशातर्फ जान थाले ।

४जीले मोबाइल इन्टरनेटलाई मुख्यधारामा पुर्‍यायो

चौथो पुस्ता अर्थात् ४जी (4G) को आगमनपछि मोबाइल इन्टरनेटमा ठूलो परिवर्तन आयो । ४जी, विशेष गरी एलटीई (LTE) प्रविधिले पहिलेका पुस्ताभन्दा धेरै उच्च डेटा स्पिड उपलब्ध गरायो । यसले एचडी भिडियो, भिडियो कल, सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन गेमिङ, क्लाउड सेवा र विभिन्न स्ट्रिमिङ प्लेटफर्मको प्रयोगलाई सहज बनायो ।

ITU ले ४जीलाई IMT-Advanced को रूपमा सन् २०१२ मा स्वीकृत गरेको थियो । यसले मोबाइल ब्रोडब्यान्डलाई अझ तीव्र र व्यापक बनाउने आधार तयार गर्‍यो । यसपछि मोबाइल फोन इन्टरनेटको वैकल्पिक माध्यम मात्र रहेन । धेरै प्रयोगकर्ताका लागि स्मार्टफोन नै इन्टरनेटको मुख्य प्रवेशद्वार बन्न पुग्यो ।

५जी: केवल तीव्र इन्टरनेट मात्र होइन

पाँचौँ पुस्ता अर्थात् ५जी (5G) ले मोबाइल नेटवर्कलाई अझ फराकिलो अवधारणामा विस्तार गरेको छ । ५जीको चर्चा केवल डाउनलोड स्पिड बढाउने प्रविधिको रूपमा हुँदैन । यसको उद्देश्य कम लेटेन्सी, उच्च नेटवर्क क्षमता र ठूलो संख्यामा डिभाइस जोड्न सक्ने क्षमता विकास गर्नु पनि हो ।

यसका कारण रियल–टाइम कम्युनिकेसन, औद्योगिक अटोमेसन, स्मार्ट सिटी, इन्टरनेट अफ थिङ्स अर्थात् आईओटी (IoT), कनेक्टेड सवारी साधन, टेलिमेडिसिन र अन्य नयाँ डिजिटल सेवाको सम्भावना बढेको छ ।

ITU ले ५जीलाई IMT-2020 ढाँचाअन्तर्गत विकास गरेको हो । विश्वभर ५जीको व्यावसायिक विस्तार सन् २०१९ पछि तीव्र भएको छ । २०२५ सम्म विश्वको करिब ५५ प्रतिशत जनसंख्या ५जी कभरेजको पहुँचमा पुगेको ITU को तथ्यांकले देखाउँछ । तर उच्च आय भएका देश र न्यून आय भएका देशबीच यसको पहुँचमा ठूलो अन्तर अझै रहेको छ ।

नेपालमा मोबाइल नेटवर्कको यात्रा

नेपालमा मोबाइल कम्युनिकेसनको व्यावसायिक सुरुआत विश्वको १जी युगभन्दा धेरै पछि भयो । नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणका अनुसार नेपालमा मोबाइल सेवा सन् १९९९ मा २जी अर्थात् जीएसएम (GSM) प्रविधिबाट सुरु भएको थियो । यसको अर्थ नेपालले विश्वका धेरै देशजस्तै १जीबाट मोबाइल सेवाको यात्रा सुरु गरेन । नेपालमा मोबाइल सेवा सुरु हुँदा विश्वका अन्य बजारहरूमा २जी डिजिटल मोबाइल प्रविधि विस्तार भइरहेको थियो ।

त्यसपछि नेपालमा ३जी हुँदै ४जी सेवा विस्तार भयो । ४जीको विस्तारसँगै स्मार्टफोन र मोबाइल डेटा प्रयोग तीव्र बन्यो । आज मोबाइल इन्टरनेट नेपालको डिजिटल अर्थतन्त्र, अनलाइन बैंकिङ, डिजिटल भुक्तानी, सामाजिक सञ्जाल, भिडियो र अन्य डिजिटल सेवाको महत्वपूर्ण आधार बनेको छ ।

नेपाल टेलिकमले ५जी प्रविधिको परीक्षणसम्बन्धी तयारी समेत अघि बढाएको थियो । नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणका अनुसार ५जी नेपालमा प्रारम्भिक चरणमा परीक्षण र व्यावसायिक विस्तारको तयारीसँग जोडिएको विषय बनेको छ ।

१जीदेखि ५जीसम्मको वास्तविक परिवर्तन के हो ?

मोबाइल नेटवर्कका पुस्ताहरू परिवर्तन हुनु भनेको केवल नेटवर्कको स्पिड बढ्नु मात्र होइन । हरेक पुस्ताले मोबाइलबाट गर्न सकिने कामको दायरा विस्तार गरेको छ । १जीले मोबाइल भ्वाइस कललाई सम्भव बनायो ।

२जीले डिजिटल कम्युनिकेसन र एसएमएसलाई लोकप्रिय बनायो । ३जीले मोबाइल इन्टरनेट र मल्टिमिडियालाई विस्तार गर्‍यो । ४जीले तीव्र मोबाइल ब्रोडब्यान्डलाई आम प्रयोगमा पुर्‍यायो । ५जीले मोबाइल नेटवर्कलाई उच्च गतिको इन्टरनेटसँगै आईओटी, रियल–टाइम सेवा र कनेक्टेड प्रणालीको आधारका रूपमा अगाडि बढाउँदैछ ।

विश्व अहिले ५जीको विस्तारसँगै अर्को पुस्ताको प्रविधितर्फ पनि हेर्न थालेको छ । ITU ले ६जी (6G) का लागि IMT-2030 ढाँचा अघि बढाइसकेको छ, जसले भविष्यमा अझ व्यापक कभरेज, इमर्सिभ अनुभव र नयाँ प्रकारका डिजिटल सहकार्यलाई लक्ष्य गरेको छ ।

तर मोबाइल नेटवर्कको यो यात्रा हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ, आज हामीले केही सेकेन्डमै भिडियो हेर्न, फाइल पठाउन, भिडियो कल गर्न वा अनलाइन सेवा प्रयोग गर्न सक्नुका पछाडि चार दशकभन्दा लामो प्रविधिगत विकास, रेडियो स्पेक्ट्रम व्यवस्थापन, नेटवर्क पूर्वाधार, डेटा प्रविधि र विश्वव्यापी मानकीकरणको इतिहास छ ।

सन् १९७९ मा टोकियोका गाडीमा प्रयोग हुने ठूलो मोबाइल फोनबाट सुरु भएको यात्रा आज स्मार्टफोन, ५जी र कनेक्टेड डिजिटल संसारसम्म आइपुगेको छ । मोबाइल नेटवर्कको प्रत्येक नयाँ पुस्ताले केवल नेटवर्कलाई तीव्र बनाएको छैन, यसले मानिसले प्रविधिसँग गर्ने व्यवहार र डिजिटल संसारसँगको सम्बन्धसमेत परिवर्तन गरेको छ ।